24 shlokas
- 1
मत्स्य उवाच
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तु कृतं युगम्
तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा रविनन्दन
matsya uvāca
catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tu kṛtaṃ yugam
tasya tāvacchatī saṃdhyā dviguṇā ravinandana
- 2
यत्र धर्मश्चतुष्पादस्त्वधर्मः पादविग्रहः
स्वधर्मनिरताः सन्तो जायन्ते यत्र मानवाः
yatra dharmaścatuṣpādastvadharmaḥ pādavigrahaḥ
svadharmaniratāḥ santo jāyante yatra mānavāḥ
- 3
विप्राः स्थिता धर्मपरा राजवृत्तौ स्थिता नृपाः
कृष्यामभिरता वैश्याः शूद्राः शुश्रूषवः स्थिताः
viprāḥ sthitā dharmaparā rājavṛttau sthitā nṛpāḥ
kṛṣyāmabhiratā vaiśyāḥ śūdrāḥ śuśrūṣavaḥ sthitāḥ
- 4
तदा सत्यं च शौचं च धर्मश्चैव विवर्धते
सद्भिराचरितं कर्म क्रियते ख्यायते च वै
tadā satyaṃ ca śaucaṃ ca dharmaścaiva vivardhate
sadbhirācaritaṃ karma kriyate khyāyate ca vai
- 5
एतत्कार्तयुगं वृत्तं सर्वेषामपि पार्थिव
प्राणिनां धर्मसङ्गानामपि वै नीचजन्मनाम्
etatkārtayugaṃ vṛttaṃ sarveṣāmapi pārthiva
prāṇināṃ dharmasaṅgānāmapi vai nīcajanmanām
- 6
त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते
तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा परिकीर्त्यते
trīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugamihocyate
tasya tāvacchatī saṃdhyā dviguṇā parikīrtyate
- 7
द्वाभ्यामधर्मः पादाभ्यां त्रिभिर्धर्मो व्यवस्थितः
यत्र सत्यं च सत्त्वं च त्रेताधर्मो विधीयते
dvābhyāmadharmaḥ pādābhyāṃ tribhirdharmo vyavasthitaḥ
yatra satyaṃ ca sattvaṃ ca tretādharmo vidhīyate
- 8
त्रेतायां विकृतिं यान्ति वर्णास्त्वेते न संशयः
चातुर्वर्ण्यस्य वैकृत्याद्यान्ति दौर्बल्यमाश्रमाः
tretāyāṃ vikṛtiṃ yānti varṇāstvete na saṃśayaḥ
cāturvarṇyasya vaikṛtyādyānti daurbalyamāśramāḥ
- 9
एषा त्रेतायुगगतिर्विचित्रा देवनिर्मिता
द्वापरस्य तु या चेष्टा तामपि श्रोतुमर्हसि
eṣā tretāyugagatirvicitrā devanirmitā
dvāparasya tu yā ceṣṭā tāmapi śrotumarhasi
- 10
द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां रविनन्दन
तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा युगमुच्यते
dvāparaṃ dve sahasre tu varṣāṇāṃ ravinandana
tasya tāvacchatī saṃdhyā dviguṇā yugamucyate
- 11
तत्र चार्थपराः सर्वे प्राणिनो रजसा हताः
सर्वे नैष्कृतिकाः क्षुद्रा जायन्ते रविनन्दन
tatra cārthaparāḥ sarve prāṇino rajasā hatāḥ
sarve naiṣkṛtikāḥ kṣudrā jāyante ravinandana
- 12
द्वाभ्यां धर्मः स्थितः पद्भ्यामधर्मस्त्रिभिरुत्थितः
विपर्ययाच्छनैर्धर्मः क्षयमेति कलौ युगे
dvābhyāṃ dharmaḥ sthitaḥ padbhyāmadharmastribhirutthitaḥ
viparyayācchanairdharmaḥ kṣayameti kalau yuge
- 13
ब्राह्मण्यभावस्य ततस्तथौत्सुक्यं विशीर्यते
व्रतोपवासास्त्यज्यन्ते द्वापरे युगपर्यये
brāhmaṇyabhāvasya tatastathautsukyaṃ viśīryate
vratopavāsāstyajyante dvāpare yugaparyaye
- 14
तथा वर्षसहस्रं तु वर्षाणां द्वे शते अपि
संध्यया सह संख्यातं क्रूरं कलियुगं स्मृतम्
tathā varṣasahasraṃ tu varṣāṇāṃ dve śate api
saṃdhyayā saha saṃkhyātaṃ krūraṃ kaliyugaṃ smṛtam
- 15
यत्राधर्मश्चतुष्पादः स्याद्धर्मः पादविग्रहः
कामिनस्तपसा हीना जायन्ते तत्र मानवाः
yatrādharmaścatuṣpādaḥ syāddharmaḥ pādavigrahaḥ
kāminastapasā hīnā jāyante tatra mānavāḥ
- 16
नैवातिसात्त्विकः कश्चिन्न साधुर्न च सत्यवाक्
नास्तिका ब्रह्मभक्ता वा जायन्ते तत्र मानवाः
naivātisāttvikaḥ kaścinna sādhurna ca satyavāk
nāstikā brahmabhaktā vā jāyante tatra mānavāḥ
- 17
अहंकारगृहीताश्च प्रक्षीणस्नेहबन्धनाः
विप्राः शूद्रसमाचाराः सन्ति सर्वे कलौ युगे
ahaṃkāragṛhītāśca prakṣīṇasnehabandhanāḥ
viprāḥ śūdrasamācārāḥ santi sarve kalau yuge
- 18
आश्रमाणां विपर्यासः कलौ सम्परिवर्तते
वर्णानां चैव संदेहो युगान्ते रविनन्दन
āśramāṇāṃ viparyāsaḥ kalau samparivartate
varṇānāṃ caiva saṃdeho yugānte ravinandana
- 19
विद्याद्द्वादशसाहस्रीं युगाख्यां पूर्वनिर्मिताम्
एवं सहस्रपर्यन्तं तदहर्ब्राह्ममुच्यते
vidyāddvādaśasāhasrīṃ yugākhyāṃ pūrvanirmitām
evaṃ sahasraparyantaṃ tadaharbrāhmamucyate
- 20
ततोऽहनि गते तस्मिन्सर्वेषामेव जीविनाम्
शरीरनिर्वृतिं दृष्ट्वा लोकसंहारबुद्धितः
tato'hani gate tasminsarveṣāmeva jīvinām
śarīranirvṛtiṃ dṛṣṭvā lokasaṃhārabuddhitaḥ
- 21
देवतानां च सर्वासां ब्रह्मादीनां महीपते
दैत्यानां दानवानां च यक्षराक्षसपक्षिणाम्
devatānāṃ ca sarvāsāṃ brahmādīnāṃ mahīpate
daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣarākṣasapakṣiṇām
- 22
गन्धर्वाणामप्सरसां भुजंगानां च पार्थिव
पर्वतानां नदीनां च पशूनां चैव सत्तम
तिर्यग्योनिगतानां च सत्त्वानां कृमिणां तथा
gandharvāṇāmapsarasāṃ bhujaṃgānāṃ ca pārthiva
parvatānāṃ nadīnāṃ ca paśūnāṃ caiva sattama
tiryagyonigatānāṃ ca sattvānāṃ kṛmiṇāṃ tathā
- 23
महाभूतपतिः पञ्च हृत्वा भूतानि भूतकृत्
जगत्संहरणार्थाय कुरुते वैशसं महत्
mahābhūtapatiḥ pañca hṛtvā bhūtāni bhūtakṛt
jagatsaṃharaṇārthāya kurute vaiśasaṃ mahat
- 24
भूत्वा सूर्यश्चक्षुषी चाददानो भूत्वा वायुः प्राणिनां प्राणजालम्
भूत्वा वह्निर्निर्दहन्सर्वलोकान्भूत्वा मेघो भूय उग्रोऽप्यवर्षत्
bhūtvā sūryaścakṣuṣī cādadāno bhūtvā vāyuḥ prāṇināṃ prāṇajālam
bhūtvā vahnirnirdahansarvalokānbhūtvā megho bhūya ugro'pyavarṣat

