42 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्यासीत्प्रवर्तनम्
पूर्वे स्वायम्भुवे सर्गे यथावत्प्रब्रवीहि नः
ṛṣaya ūcuḥ
kathaṃ tretāyugamukhe yajñasyāsītpravartanam
pūrve svāyambhuve sarge yathāvatprabravīhi naḥ
- 2
अन्तर्हितायां संध्यायां सार्धं कृतयुगे हि
कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा
antarhitāyāṃ saṃdhyāyāṃ sārdhaṃ kṛtayuge hi
kālākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prāpte tretāyuge tadā
- 3
ओषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने
प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां ग्रामेषु च पुरेषु च
oṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte vṛṣṭisarjane
pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ grāmeṣu ca pureṣu ca
- 4
वर्णाश्रमप्रतिष्ठानं कृत्वा मन्त्रैश्च तैः पुनः
संहितास्तु सुसंहृत्य कथं यज्ञः प्रवर्तितः
एतच्छ्रुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां तत्प्रचोदितम्
varṇāśramapratiṣṭhānaṃ kṛtvā mantraiśca taiḥ punaḥ
saṃhitāstu susaṃhṛtya kathaṃ yajñaḥ pravartitaḥ
etacchrutvābravītsūtaḥ śrūyatāṃ tatpracoditam
- 5
सूत उवाच
मन्त्रान्वै योजयित्वा तु इहामुत्र च कर्मसु
तथा विश्वभुगिन्द्रस्तु यज्ञं प्रावर्तयत्प्रभुः
sūta uvāca
mantrānvai yojayitvā tu ihāmutra ca karmasu
tathā viśvabhugindrastu yajñaṃ prāvartayatprabhuḥ
- 6
दैवतैः सह संहृत्य सर्वसाधनसंवृतः
तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः
daivataiḥ saha saṃhṛtya sarvasādhanasaṃvṛtaḥ
tasyāśvamedhe vitate samājagmurmaharṣayaḥ
- 7
यज्ञकर्मण्यवर्तन्त कर्मण्यग्रे तथर्त्विजः
हूयमाने देवहोत्रे अग्नौ बहुविधं हविः
yajñakarmaṇyavartanta karmaṇyagre tathartvijaḥ
hūyamāne devahotre agnau bahuvidhaṃ haviḥ
- 8
सम्प्रतीतेषु देवेषु सामगेषु च सुस्वरम्
परिक्रान्तेषु लघुषु अध्वर्युपुरुषेषु च
sampratīteṣu deveṣu sāmageṣu ca susvaram
parikrānteṣu laghuṣu adhvaryupuruṣeṣu ca
- 9
आलब्धेषु च मध्ये तु तथा पशुगणेषु वै
आहूतेषु च देवेषु यज्ञभुक्षु ततस्तदा
ālabdheṣu ca madhye tu tathā paśugaṇeṣu vai
āhūteṣu ca deveṣu yajñabhukṣu tatastadā
- 10
य इन्द्रियात्मका देवा यज्ञभागभुजस्तु ते
तान्यजन्ति तदा देवाः कल्यादिषु भवन्ति ये
ya indriyātmakā devā yajñabhāgabhujastu te
tānyajanti tadā devāḥ kalyādiṣu bhavanti ye
- 11
अध्वर्युप्रैषकाले तु व्युत्थिता ऋषयस्तथा
महर्षयश्च तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा
विश्वभुजं ते त्वपृच्छन्कथं यज्ञविधिस्तव
adhvaryupraiṣakāle tu vyutthitā ṛṣayastathā
maharṣayaśca tāndṛṣṭvā dīnānpaśugaṇāṃstadā
viśvabhujaṃ te tvapṛcchankathaṃ yajñavidhistava
- 12
अधर्मो बलवानेष हिंसा धर्मेप्सया तव
नवः पशुविधिस्त्विष्टस्तव यज्ञे सुरोत्तम
adharmo balavāneṣa hiṃsā dharmepsayā tava
navaḥ paśuvidhistviṣṭastava yajñe surottama
- 13
अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुभिस्त्वया
नायं धर्मो ह्यधर्मोऽयं न हिंसा धर्म उच्यते
आगमेन भवान्धर्मं प्रकरोतु यदीच्छति
adharmo dharmaghātāya prārabdhaḥ paśubhistvayā
nāyaṃ dharmo hyadharmo'yaṃ na hiṃsā dharma ucyate
āgamena bhavāndharmaṃ prakarotu yadīcchati
- 14
विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यसनेन तु
यज्ञबीजैः सुरश्रेष्ठ त्रिवर्गपरिमोषितैः
vidhidṛṣṭena yajñena dharmeṇāvyasanena tu
yajñabījaiḥ suraśreṣṭha trivargaparimoṣitaiḥ
- 15
एष यज्ञो महानिन्द्रः स्वयम्भुविहितः पुरा
एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
उक्तो न प्रतिजग्राह मानमोहसमन्वितः
eṣa yajño mahānindraḥ svayambhuvihitaḥ purā
evaṃ viśvabhugindrastu ṛṣibhistattvadarśibhiḥ
ukto na pratijagrāha mānamohasamanvitaḥ
- 16
तेषां विवादः सुमहाञ्जज्ञे इन्द्रमहर्षीणाम्
जङ्गमैः स्थावरैः केन यष्टव्यमिति चोच्यते
teṣāṃ vivādaḥ sumahāñjajñe indramaharṣīṇām
jaṅgamaiḥ sthāvaraiḥ kena yaṣṭavyamiti cocyate
- 17
ते तु खिन्ना विवादेन शक्त्या युक्ता महर्षयः
संधाय सममिन्द्रेण पप्रच्छुः खचरं वसुम्
te tu khinnā vivādena śaktyā yuktā maharṣayaḥ
saṃdhāya samamindreṇa papracchuḥ khacaraṃ vasum
- 18
ऋषय ऊचुः
महाप्राज्ञ त्वया दृष्टः कथं यज्ञविधिर्नृप
औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नस्तुद प्रभो
ṛṣaya ūcuḥ
mahāprājña tvayā dṛṣṭaḥ kathaṃ yajñavidhirnṛpa
auttānapāde prabrūhi saṃśayaṃ nastuda prabho
- 19
सूत उवाच
श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम् अविचार्य बलाबलम्
वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह
sūta uvāca
śrutvā vākyaṃ vasusteṣām avicārya balābalam
vedaśāstramanusmṛtya yajñatattvamuvāca ha
- 20
यथोपनीतैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः
यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैरथ मूलफलैरपि
yathopanītairyaṣṭavyamiti hovāca pārthivaḥ
yaṣṭavyaṃ paśubhirmedhyairatha mūlaphalairapi
- 21
हिंसा स्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमः
तथैते भाविता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः
hiṃsā svabhāvo yajñasya iti me darśanāgamaḥ
tathaite bhāvitā mantrā hiṃsāliṅgā maharṣibhiḥ
- 22
दीर्घेण तपसा युक्तैस्तारकादिनिदर्शिभिः
तत्प्रमाणं मया चोक्तं तस्माच्छमितुम् अर्हथ
dīrgheṇa tapasā yuktaistārakādinidarśibhiḥ
tatpramāṇaṃ mayā coktaṃ tasmācchamitum arhatha
- 23
यदि प्रमाणं स्वान्येव मन्त्रवाक्याणि वो द्विजाः
तथा प्रवर्ततां यज्ञो ह्यन्यथा मानृतं वचः
yadi pramāṇaṃ svānyeva mantravākyāṇi vo dvijāḥ
tathā pravartatāṃ yajño hyanyathā mānṛtaṃ vacaḥ
- 24
एवं कृतोत्तरास्ते तु युज्यात्मानं ततो धिया
अवश्यम्भाविनं दृष्ट्वा तमधो ह्यशपंस्तदा
evaṃ kṛtottarāste tu yujyātmānaṃ tato dhiyā
avaśyambhāvinaṃ dṛṣṭvā tamadho hyaśapaṃstadā
- 25
इत्युक्तमात्रो नृपतिः प्रविवेश रसातलम्
ऊर्ध्वचारी नृपो भूत्वा रसातलचरोऽभवत्
ityuktamātro nṛpatiḥ praviveśa rasātalam
ūrdhvacārī nṛpo bhūtvā rasātalacaro'bhavat
- 26
वसुधातलचारी तु तेन वाक्येन सोऽभवत्
धर्माणां संशयछेत्ता राजा वसुरधोगतः
vasudhātalacārī tu tena vākyena so'bhavat
dharmāṇāṃ saṃśayachettā rājā vasuradhogataḥ
- 27
तस्मान्न वाच्यो ह्येकेन बहुज्ञेनापि संशयः
बहुधारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दुरनुगा गतिः
tasmānna vācyo hyekena bahujñenāpi saṃśayaḥ
bahudhārasya dharmasya sūkṣmā duranugā gatiḥ
- 28
तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यो हि केनचित्
देवानृषीनुपादाय स्वायम्भुवमृते मनुम्
tasmānna niścayādvaktuṃ dharmaḥ śakyo hi kenacit
devānṛṣīnupādāya svāyambhuvamṛte manum
- 29
तस्मान्न हिंसा यज्ञे स्याद्यदुक्तमृषिभिः पुरा
ऋषिकोटिसहस्राणि स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः
tasmānna hiṃsā yajñe syādyaduktamṛṣibhiḥ purā
ṛṣikoṭisahasrāṇi svaistapobhirdivaṃ gatāḥ
- 30
तस्मान्न हिंसायज्ञं च प्रशंसन्ति महर्षयः
उञ्छं मूलं फलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः
tasmānna hiṃsāyajñaṃ ca praśaṃsanti maharṣayaḥ
uñchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākamudapātraṃ tapodhanāḥ

