28 shlokas
- 1
अष्टक उवाच
यदा वसन्नन्दने कामरूपे संवत्सराणामयुतं शतानाम्
किंकारणं कार्तयुगप्रधान हित्वा तद्वै वसुधाम् अन्वपद्यः
aṣṭaka uvāca
yadā vasannandane kāmarūpe saṃvatsarāṇāmayutaṃ śatānām
kiṃkāraṇaṃ kārtayugapradhāna hitvā tadvai vasudhām anvapadyaḥ
- 2
ययातिरुवाच
ज्ञातिः सुहृत्स्वजनो यो यथेह क्षीणे वित्ते त्यज्यते मानवैर्हि
तथा स्वर्गे क्षीणपुण्यं मनुष्यं त्यजन्ति सद्यः खेचरा देवसंघाः
yayātiruvāca
jñātiḥ suhṛtsvajano yo yatheha kṣīṇe vitte tyajyate mānavairhi
tathā svarge kṣīṇapuṇyaṃ manuṣyaṃ tyajanti sadyaḥ khecarā devasaṃghāḥ
- 3
अष्टक उवाच
कथं तस्मिन्क्षीणपुण्या भवन्ति संमुह्यते मे ऽत्र मनोऽतिमात्रम्
किंविशिष्टाः कस्य धामोपयान्ति तद्वै ब्रूहि क्षेत्रवित्त्वं मतो मे
aṣṭaka uvāca
kathaṃ tasminkṣīṇapuṇyā bhavanti saṃmuhyate me 'tra mano'timātram
kiṃviśiṣṭāḥ kasya dhāmopayānti tadvai brūhi kṣetravittvaṃ mato me
- 4
ययातिरुवाच
इमं भौमं नरकं ते पतन्ति लालप्यमाना नरदेव सर्वे
ते कङ्कगोमायुपलाशनार्थं क्षितौ विवृद्धिं बहुधा प्रयान्ति
yayātiruvāca
imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti lālapyamānā naradeva sarve
te kaṅkagomāyupalāśanārthaṃ kṣitau vivṛddhiṃ bahudhā prayānti
- 5
तस्माद् एवं वर्जनीयं नरेन्द्र दुष्टं लोके गर्हणीयं च कर्म
आख्यातं ते पार्थिव सर्वमेतद्भूयश्चेदानीं वद किं ते वदामि
tasmād evaṃ varjanīyaṃ narendra duṣṭaṃ loke garhaṇīyaṃ ca karma
ākhyātaṃ te pārthiva sarvametadbhūyaścedānīṃ vada kiṃ te vadāmi
- 6
अष्टक उवाच
यदा तु तांस्ते वितुदन्ते वयांसि तथा गृध्राः शितिकण्ठाः पतंगाः
कथं भवन्ति कथमाभवन्ति त्वत्तो भौमं नरकमहं शृणोमि
aṣṭaka uvāca
yadā tu tāṃste vitudante vayāṃsi tathā gṛdhrāḥ śitikaṇṭhāḥ pataṃgāḥ
kathaṃ bhavanti kathamābhavanti tvatto bhaumaṃ narakamahaṃ śṛṇomi
- 7
ययातिरुवाच
ऊर्ध्वं देहात्कर्मणो जृम्भमाणाद्व्यक्तं पृथिव्याम् अनुसंचरन्ति
इमं भौमं नरकं ते पतन्ति नावेक्षन्ते वर्षपूगाननेकान्
yayātiruvāca
ūrdhvaṃ dehātkarmaṇo jṛmbhamāṇādvyaktaṃ pṛthivyām anusaṃcaranti
imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti nāvekṣante varṣapūgānanekān
- 8
षष्टिं सहस्राणि पतन्ति व्योम्नि तथाशीतिं चैव तु वत्सराणाम्
तान्वै नुदन्ते प्रपतन्तः प्रयातान्भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः
ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi patanti vyomni tathāśītiṃ caiva tu vatsarāṇām
tānvai nudante prapatantaḥ prayātānbhīmā bhaumā rākṣasāstīkṣṇadaṃṣṭrāḥ
- 9
अष्टक उवाच
यदेतांस्ते संपततस्तुदन्ति भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः
कथं भवन्ति कथमाभवन्ति कथंभूता गर्भभूता भवन्ति
aṣṭaka uvāca
yadetāṃste saṃpatatastudanti bhīmā bhaumā rākṣasāstīkṣṇadaṃṣṭrāḥ
kathaṃ bhavanti kathamābhavanti kathaṃbhūtā garbhabhūtā bhavanti
- 10
ययातिरुवाच
असृग्रेतः पुष्परसानुयुक्तमन्वेति सद्यः पुरुषेण सृष्टम्
तव तरया रज आपद्यते च स गर्भभूतः समुपैति तत्र
yayātiruvāca
asṛgretaḥ puṣparasānuyuktamanveti sadyaḥ puruṣeṇa sṛṣṭam
tava tarayā raja āpadyate ca sa garbhabhūtaḥ samupaiti tatra
- 11
वनस्पतीन् ओषधींश्चाविशन्ति अपो वायुं पृथिवीं चान्तरिक्षम्
चतुष्पदं द्विपदं चापि सर्व एवंभूता गर्भभूता भवन्ति
vanaspatīn oṣadhīṃścāviśanti apo vāyuṃ pṛthivīṃ cāntarikṣam
catuṣpadaṃ dvipadaṃ cāpi sarva evaṃbhūtā garbhabhūtā bhavanti
- 12
अष्टक उवाच
अन्यद्वपुर्विदधातीह गर्भ उताहोस्वित्स्वेन कामेन याति
आपद्यमानो नरयोनिमेतामाचक्ष्व मे संशयात्पृच्छतस्त्वम्
aṣṭaka uvāca
anyadvapurvidadhātīha garbha utāhosvitsvena kāmena yāti
āpadyamāno narayonimetāmācakṣva me saṃśayātpṛcchatastvam
- 13
शरीरदेहादिसमुच्छ्रयं च चक्षुःश्रोत्रे लभते केन संज्ञाम्
एतत्सर्वं तात आचक्ष्व पृष्टः क्षेत्रज्ञं त्वां मन्यमाना हि सर्वे
śarīradehādisamucchrayaṃ ca cakṣuḥśrotre labhate kena saṃjñām
etatsarvaṃ tāta ācakṣva pṛṣṭaḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ manyamānā hi sarve
- 14
ययातिरुवाच
वायुः समुत्कर्षति गर्भयोनिमृतौ रेतः पुष्परसानुयुक्तम्
स तत्र तन्मात्रकृताधिकारः क्रमेण संवर्धयतीह गर्भम्
yayātiruvāca
vāyuḥ samutkarṣati garbhayonimṛtau retaḥ puṣparasānuyuktam
sa tatra tanmātrakṛtādhikāraḥ krameṇa saṃvardhayatīha garbham
- 15
स जायमानोऽथ गृहीतमात्रः संज्ञामधिष्ठाय ततो मनुष्यः
स श्रोत्राभ्यां वेदयतीह शब्दं स वै रूपं पश्यति चक्षुषा च
sa jāyamāno'tha gṛhītamātraḥ saṃjñāmadhiṣṭhāya tato manuṣyaḥ
sa śrotrābhyāṃ vedayatīha śabdaṃ sa vai rūpaṃ paśyati cakṣuṣā ca
- 16
घ्राणेन गन्धं जिह्वयाथो रसं च त्वचा स्पर्शं मनसा देवभावम्
इत्यष्टकेहोपचितं हि विद्धि महात्मनः प्राणभृतः शरीरे
ghrāṇena gandhaṃ jihvayātho rasaṃ ca tvacā sparśaṃ manasā devabhāvam
ityaṣṭakehopacitaṃ hi viddhi mahātmanaḥ prāṇabhṛtaḥ śarīre
- 17
अष्टक उवाच
यः संस्थितः पुरुषो दह्यते वा निखन्यते वापि निकृष्यते वा
अभावभूतः स विनाशमेत्य केनात्मानं चेतयते पुरस्तात्
aṣṭaka uvāca
yaḥ saṃsthitaḥ puruṣo dahyate vā nikhanyate vāpi nikṛṣyate vā
abhāvabhūtaḥ sa vināśametya kenātmānaṃ cetayate purastāt
- 18
ययातिरुवाच
हित्वा सो ऽसून्सुप्तवन्निष्ठितत्वात्पुरोधाय सुकृतं दुष्कृतं च
अन्यां योनिं पुण्यपापानुसारां हित्वा देहं भजते राजसिंह
yayātiruvāca
hitvā so 'sūnsuptavanniṣṭhitatvātpurodhāya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca
anyāṃ yoniṃ puṇyapāpānusārāṃ hitvā dehaṃ bhajate rājasiṃha
- 19
पुण्यां योनिं पुण्यकृतो विशन्ति पापां योनिं पापकृतो व्रजन्ति
कीटाः पतंगाश्च भवन्ति पापान्न मे विवक्षास्ति महानुभाव
puṇyāṃ yoniṃ puṇyakṛto viśanti pāpāṃ yoniṃ pāpakṛto vrajanti
kīṭāḥ pataṃgāśca bhavanti pāpānna me vivakṣāsti mahānubhāva
- 20
चतुष्पदा द्विपदाः पक्षिणश्च तथाभूता गर्भभूता भवन्ति
आख्यातमेतन्निखिलं हि सर्वं भूयस्तु किं पृच्छसि राजसिंह
catuṣpadā dvipadāḥ pakṣiṇaśca tathābhūtā garbhabhūtā bhavanti
ākhyātametannikhilaṃ hi sarvaṃ bhūyastu kiṃ pṛcchasi rājasiṃha
- 21
अष्टक उवाच
किं स्वित्कृत्वा लभते तात संज्ञां मर्त्यः श्रेष्ठां तपसा विद्यया वा
तन्मे पृष्टः शंस सर्वं यथावच्छुभांल्लोकान्येन गच्छेत्क्रमेण
aṣṭaka uvāca
kiṃ svitkṛtvā labhate tāta saṃjñāṃ martyaḥ śreṣṭhāṃ tapasā vidyayā vā
tanme pṛṣṭaḥ śaṃsa sarvaṃ yathāvacchubhāṃllokānyena gacchetkrameṇa
- 22
ययातिरुवाच
तपश्च दानं च शमो दमश्च ह्रीर् आर्जवं सर्वभूतानुकम्पा
स्वर्गस्य लोकस्य वदन्ति सन्तो द्वाराणि सप्तैव महान्ति पुंसाम्
yayātiruvāca
tapaśca dānaṃ ca śamo damaśca hrīr ārjavaṃ sarvabhūtānukampā
svargasya lokasya vadanti santo dvārāṇi saptaiva mahānti puṃsām
- 23
सर्वाणि चैतानि यथोदितानि तपःप्रधानान्यभिमर्षकेण
नश्यन्ति मानेन तमोऽभिभूताः पुंसः सदैवेति वदन्ति सन्तः
sarvāṇi caitāni yathoditāni tapaḥpradhānānyabhimarṣakeṇa
naśyanti mānena tamo'bhibhūtāḥ puṃsaḥ sadaiveti vadanti santaḥ
- 24
अधीयानः पण्डितं मन्यमानो यो विद्यया हन्ति यशः परस्य
तस्यान्तवन्तः पुरुषस्य लोका न चास्य तद्ब्रह्मफलं ददाति
adhīyānaḥ paṇḍitaṃ manyamāno yo vidyayā hanti yaśaḥ parasya
tasyāntavantaḥ puruṣasya lokā na cāsya tadbrahmaphalaṃ dadāti
- 25
चत्वारि कर्माणि भयंकराणि भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि
मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं मानेनाधीतमुत मानयज्ञः
catvāri karmāṇi bhayaṃkarāṇi bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni
mānāgnihotramuta mānamaunaṃ mānenādhītamuta mānayajñaḥ
- 26
न मान्यमानो मुदमाददीत न संतापं प्राप्नुयाच्चावमानात्
सन्तः सतः पूजयन्तीह लोके नासाधवः साधुबुद्धिं लभन्ते
na mānyamāno mudamādadīta na saṃtāpaṃ prāpnuyāccāvamānāt
santaḥ sataḥ pūjayantīha loke nāsādhavaḥ sādhubuddhiṃ labhante
- 27
इति दद्यादिति यजेदित्यधीयीत मे श्रुतम्
इत्येतान्यभयान्याहुस्तान्य् अवर्ज्यानि नित्यशः
iti dadyāditi yajedityadhīyīta me śrutam
ityetānyabhayānyāhustāny avarjyāni nityaśaḥ
- 28
येनाश्रयं वेदयन्ते पुराणं मनीषिणो मानसे मानयुक्तम्
तन्निःश्रेयस्तेन संयोगमेत्य परां शान्तिं प्राप्नुयुः प्रेत्य चेह
yenāśrayaṃ vedayante purāṇaṃ manīṣiṇo mānase mānayuktam
tanniḥśreyastena saṃyogametya parāṃ śāntiṃ prāpnuyuḥ pretya ceha

