66 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
किमर्थं पौरवो वंशः श्रेष्ठत्वं प्राप भूतले
ज्येष्ठस्यापि यदोर्वंशः किमर्थं हीयते श्रिया
ṛṣaya ūcuḥ
kimarthaṃ pauravo vaṃśaḥ śreṣṭhatvaṃ prāpa bhūtale
jyeṣṭhasyāpi yadorvaṃśaḥ kimarthaṃ hīyate śriyā
- 2
अन्यद्ययातिचरितं सूत विस्तरतो वद
यस्मात्तत्पुण्यमायुष्यमभिनन्द्यं सुरैरपि
anyadyayāticaritaṃ sūta vistarato vada
yasmāttatpuṇyamāyuṣyamabhinandyaṃ surairapi
- 3
सूत उवाच
एतदेव पुरा पृष्टः शतानीकेन शौनकः
पुण्यं पवित्रमायुष्यं ययातिचरितं महत्
sūta uvāca
etadeva purā pṛṣṭaḥ śatānīkena śaunakaḥ
puṇyaṃ pavitramāyuṣyaṃ yayāticaritaṃ mahat
- 4
शतानीक उवाच
ययातिः पूर्वजोऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेः
कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम्
śatānīka uvāca
yayātiḥ pūrvajo'smākaṃ daśamo yaḥ prajāpateḥ
kathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhām
- 5
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन
आनुपूर्व्याच्च मे शंस पूरोर्वंशधरान्नृपान्
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana
ānupūrvyācca me śaṃsa pūrorvaṃśadharānnṛpān
- 6
शौनक उवाच
ययातिरासीद्राजर्षिर्देवराजसमद्युतिः
तं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा
śaunaka uvāca
yayātirāsīdrājarṣirdevarājasamadyutiḥ
taṃ śukravṛṣaparvāṇau vavrāte vai yathā purā
- 7
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छतो राजसत्तम
देवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च
tatte'haṃ sampravakṣyāmi pṛcchato rājasattama
devayānyāśca saṃyogaṃ yayāternāhuṣasya ca
- 8
सुराणामसुराणां च समजायत वै मिथः
ऐश्वर्यं प्रति संघर्षस्त्रैलोक्ये सचराचरे
surāṇāmasurāṇāṃ ca samajāyata vai mithaḥ
aiśvaryaṃ prati saṃgharṣastrailokye sacarācare
- 9
जिगीषया ततो देवा वव्रुराङ्गिरसं मुनिम्
पौरोहित्ये च यज्ञार्थे काव्यं तूशनसं परे
jigīṣayā tato devā vavrurāṅgirasaṃ munim
paurohitye ca yajñārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ pare
- 10
ब्राह्मणौ ताव् उभौ नित्यमन्योन्यं स्पर्धिनौ भृशम्
तत्र देवा निजघ्नुर्दानवान्युधि संगतान्
brāhmaṇau tāv ubhau nityamanyonyaṃ spardhinau bhṛśam
tatra devā nijaghnurdānavānyudhi saṃgatān
- 11
तान्पुनर्जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात्
ततस्ते पुनरुत्थाय योधयांचक्रिरे सुरान्
tānpunarjīvayāmāsa kāvyo vidyābalāśrayāt
tataste punarutthāya yodhayāṃcakrire surān
- 12
असुरास्तु निजघ्नुर्यान्सुरान्समरमूर्धनि
न तान्संजीवयामास बृहस्पतिरुदारधीः
asurāstu nijaghnuryānsurānsamaramūrdhani
na tānsaṃjīvayāmāsa bṛhaspatirudāradhīḥ
- 13
न हि वेद स तां विद्यां यां काव्यो वेद वीर्यवान्
संजीवनीं ततो देवा विषादम् अगमन्परम्
na hi veda sa tāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyo veda vīryavān
saṃjīvanīṃ tato devā viṣādam agamanparam
- 14
अथ देवा भयोद्विग्नाः काव्यादुशनसस्तदा
ऊचुः कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः
atha devā bhayodvignāḥ kāvyāduśanasastadā
ūcuḥ kacamupāgamya jyeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ
- 15
भजमानान्भजस्वास्मान्कुरु साहाय्यमुत्तमम्
यासौ विद्या निवसति ब्राह्मणेऽमिततेजसि
bhajamānānbhajasvāsmānkuru sāhāyyamuttamam
yāsau vidyā nivasati brāhmaṇe'mitatejasi
- 16
शुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाङ्नो भविष्यसि
वृषपर्वणः समीपेऽसौ शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः
śukre tāmāhara kṣipraṃ bhāgabhāṅno bhaviṣyasi
vṛṣaparvaṇaḥ samīpe'sau śakyo draṣṭuṃ tvayā dvijaḥ
- 17
रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान्
तम् आराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चिदृते त्वया
rakṣate dānavāṃstatra na sa rakṣatyadānavān
tam ārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścidṛte tvayā
- 18
देवयानी च दयिता सुता तस्य महात्मनः
ताम् आराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते
devayānī ca dayitā sutā tasya mahātmanaḥ
tām ārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścana vidyate
- 19
शीलदाक्षिण्यमाधुर्यैराचारेण दमेन च
देवयान्यां तु तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम्
śīladākṣiṇyamādhuryairācāreṇa damena ca
devayānyāṃ tu tuṣṭāyāṃ vidyāṃ tāṃ prāpsyasi dhruvam
- 20
तदा हि प्रेषितो देवैः समीपे वृषपर्वणः
तथेत्युक्त्वा तु स प्रायाद्बृहस्पतिसुतः कचः
tadā hi preṣito devaiḥ samīpe vṛṣaparvaṇaḥ
tathetyuktvā tu sa prāyādbṛhaspatisutaḥ kacaḥ
- 21
स गत्वा त्वरितो राजन्देवैः सम्पूजितः कचः
असुरेन्द्रपुरे शुक्रं प्रणम्येदमुवाच ह
sa gatvā tvarito rājandevaiḥ sampūjitaḥ kacaḥ
asurendrapure śukraṃ praṇamyedamuvāca ha
- 22
ऋषेर् अङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद्बृहस्पतेः
नाम्ना कचेति विख्यातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान्
ṛṣer aṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣādbṛhaspateḥ
nāmnā kaceti vikhyātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇātu māṃ bhavān
- 23
ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरो
अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन्सहस्रपरिवत्सरान्
brahmacaryaṃ cariṣyāmi tvayyahaṃ paramaṃ guro
anumanyasva māṃ brahmansahasraparivatsarān
- 24
शुक्र उवाच
कच सुस्वागतं ते ऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः
अर्चयिष्येऽहमर्च्यं त्वामर्चितोऽस्तु बृहस्पतिः
śukra uvāca
kaca susvāgataṃ te 'stu pratigṛhṇāmi te vacaḥ
arcayiṣye'hamarcyaṃ tvāmarcito'stu bṛhaspatiḥ
- 25
शौनक उवाच
कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद्व्रतम्
आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम्
śaunaka uvāca
kacastu taṃ tathetyuktvā pratijagrāha tadvratam
ādiṣṭaṃ kaviputreṇa śukreṇośanasā svayam
- 26
व्रतं च व्रतकालं च यथोक्तं प्रत्यगृह्णत
आराधयन्नुपाध्यायं देवयानीं च भारत
vrataṃ ca vratakālaṃ ca yathoktaṃ pratyagṛhṇata
ārādhayannupādhyāyaṃ devayānīṃ ca bhārata
- 27
नित्यम् आराधयिष्यंस्तां युवा यौवनगोचराम्
गायन्नृत्यन्वादयंश्च देवयानीमतोषयत्
nityam ārādhayiṣyaṃstāṃ yuvā yauvanagocarām
gāyannṛtyanvādayaṃśca devayānīmatoṣayat
- 28
संशीलयन्देवयानीं कन्यां सम्प्राप्तयौवनाम्
पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भार्गवीम्
saṃśīlayandevayānīṃ kanyāṃ samprāptayauvanām
puṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiśca toṣayāmāsa bhārgavīm
- 29
देवयान्यपि तं विप्रं नियमव्रतचारिणम्
अनुगायन्ती ललना रहः पर्यचरत्तदा
devayānyapi taṃ vipraṃ niyamavratacāriṇam
anugāyantī lalanā rahaḥ paryacarattadā
- 30
पञ्च वर्षशतान्येवं कचस्य चरतो भृशम्
तत्तत्तीव्रं व्रतं बुद्ध्वा दानवास्तं ततः कचम्
pañca varṣaśatānyevaṃ kacasya carato bhṛśam
tattattīvraṃ vrataṃ buddhvā dānavāstaṃ tataḥ kacam

