104 shlokas
- 1
सूत उवाच
शाकद्वीपस्य वक्ष्यामि यथावदिह निश्चयम्
कथ्यमानं निबोध त्वं शाकं द्वीपं द्विजोत्तमाः
sūta uvāca
śākadvīpasya vakṣyāmi yathāvadiha niścayam
kathyamānaṃ nibodha tvaṃ śākaṃ dvīpaṃ dvijottamāḥ
- 2
जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणस्तस्य विस्तरः
विस्तारात्त्रिगुणश्चापि परिणाहः समन्ततः
jambūdvīpasya vistārāddviguṇastasya vistaraḥ
vistārāttriguṇaścāpi pariṇāhaḥ samantataḥ
- 3
तेनावृतः समुद्रोऽयं द्वीपेन लवणोदधिः
तत्र पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते जनः
tenāvṛtaḥ samudro'yaṃ dvīpena lavaṇodadhiḥ
tatra puṇyā janapadāścirācca mriyate janaḥ
- 4
कुत एव च दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुतेष्विह
तत्रापि पर्वताः शुभ्राः सप्तैव मणिभूषिताः
kuta eva ca durbhikṣaṃ kṣamātejoyuteṣviha
tatrāpi parvatāḥ śubhrāḥ saptaiva maṇibhūṣitāḥ
- 5
शाकद्वीपादिषु त्वेषु सप्त सप्त नगास्त्रिषु
ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः
śākadvīpādiṣu tveṣu sapta sapta nagāstriṣu
ṛjvāyatāḥ pratidiśaṃ niviṣṭā varṣaparvatāḥ
- 6
रत्नाकरादिनामानः सानुमन्तो महाचिताः
समोदिताः प्रतिदिशं द्वीपविस्तारमानतः
ratnākarādināmānaḥ sānumanto mahācitāḥ
samoditāḥ pratidiśaṃ dvīpavistāramānataḥ
- 7
उभयत्रावगाढौ च लवणक्षीरसागरौ
शाकद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान्महाचलान्
ubhayatrāvagāḍhau ca lavaṇakṣīrasāgarau
śākadvīpe tu vakṣyāmi sapta divyānmahācalān
- 8
देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते
प्रागायतः स सौवर्ण उदयो नाम पर्वतः
devarṣigandharvayutaḥ prathamo merurucyate
prāgāyataḥ sa sauvarṇa udayo nāma parvataḥ
- 9
तत्र मेघास्तु वृष्ट्यर्थं प्रभवन्त्यपयान्ति च
तस्यापरेण सुमहाञ्जलधारो महागिरिः
tatra meghāstu vṛṣṭyarthaṃ prabhavantyapayānti ca
tasyāpareṇa sumahāñjaladhāro mahāgiriḥ
- 10
स वै चन्द्रः समाख्यातः सर्वौषधिसमन्वितः
तस्मान्नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम्
sa vai candraḥ samākhyātaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ
tasmānnityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam
- 11
नारदो नाम चैवोक्तो दुर्गशैलो महाचितः
तत्राचलौ समुत्पन्नौ पूर्वं नारदपर्वतौ
nārado nāma caivokto durgaśailo mahācitaḥ
tatrācalau samutpannau pūrvaṃ nāradaparvatau
- 12
तस्यापरेण सुमहाञ्श्यामो नाम महागिरिः
यत्र श्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल
tasyāpareṇa sumahāñśyāmo nāma mahāgiriḥ
yatra śyāmatvamāpannāḥ prajāḥ pūrvamimāḥ kila
- 13
स एव दुन्दुभिर्नाम श्यामपर्वतसंनिभः
शब्दमृत्युः पुरा तस्मिन्दुन्दुभिस्ताडितः सुरैः
sa eva dundubhirnāma śyāmaparvatasaṃnibhaḥ
śabdamṛtyuḥ purā tasmindundubhistāḍitaḥ suraiḥ
- 14
रत्नमालान्तरमयः शाल्मलश्चान्तरालकृत्
तस्यापरेण रजतो महानस्तो गिरिः स्मृतः
ratnamālāntaramayaḥ śālmalaścāntarālakṛt
tasyāpareṇa rajato mahānasto giriḥ smṛtaḥ
- 15
स वै सोमक इत्युक्तो देवैर्यत्रामृतं पुरा
संभृतं च हृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता
sa vai somaka ityukto devairyatrāmṛtaṃ purā
saṃbhṛtaṃ ca hṛtaṃ caiva māturarthe garutmatā
- 16
तस्यापरे चाम्बिकेयः सुमनाश्चैव स स्मृतः
हिरण्याक्षो वराहेण तस्मिञ्छैले निषूदितः
tasyāpare cāmbikeyaḥ sumanāścaiva sa smṛtaḥ
hiraṇyākṣo varāheṇa tasmiñchaile niṣūditaḥ
- 17
आम्बिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिनिषेवितः
विभ्राजस्तु समाख्यातः स्फाटिकस्तु महान्गिरिः
āmbikeyātparo ramyaḥ sarvauṣadhiniṣevitaḥ
vibhrājastu samākhyātaḥ sphāṭikastu mahāngiriḥ
- 18
यस्माद्विभ्राजते वह्निर्विभ्राजस्तेन स स्मृतः
सैवेह केशवेत्युक्तो यतो वायुः प्रवाति च
yasmādvibhrājate vahnirvibhrājastena sa smṛtaḥ
saiveha keśavetyukto yato vāyuḥ pravāti ca
- 19
तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि पर्वतानां द्विजोत्तमाः
शृणुध्वं नामतस्तानि यथावदनुपूर्वशः
teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi parvatānāṃ dvijottamāḥ
śṛṇudhvaṃ nāmatastāni yathāvadanupūrvaśaḥ
- 20
द्विनामान्येव वर्षाणि यथैव गिरयस्तथा
उदयस्योदयं वर्षं जलधारेति विश्रुतम्
dvināmānyeva varṣāṇi yathaiva girayastathā
udayasyodayaṃ varṣaṃ jaladhāreti viśrutam
- 21
नाम्ना गतभयं नाम वर्षं तत्प्रथमं स्मृतम्
द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्
nāmnā gatabhayaṃ nāma varṣaṃ tatprathamaṃ smṛtam
dvitīyaṃ jaladhārasya sukumāramiti smṛtam
- 22
तदेव शैशिरं नाम वर्षं तत्परिकीर्तितम्
नारदस्य च कौमारं तदेव च सुखोदयम्
tadeva śaiśiraṃ nāma varṣaṃ tatparikīrtitam
nāradasya ca kaumāraṃ tadeva ca sukhodayam
- 23
श्यामपर्वतवर्षं तद् अनीचकम् इति स्मृतम्
आनन्दकमिति प्रोक्तं तदेव मुनिभिः शुभम्
śyāmaparvatavarṣaṃ tad anīcakam iti smṛtam
ānandakamiti proktaṃ tadeva munibhiḥ śubham
- 24
सोमकस्य शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्करम्
तदेवासितम् इत्युक्तं वर्षं सोमकसंज्ञितम्
somakasya śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumotkaram
tadevāsitam ityuktaṃ varṣaṃ somakasaṃjñitam
- 25
आम्बिकेयस्य मैनाकं क्षेमकं चैव तत्कृतम्
केसरः पर्वतस्यापि महाद्रुममिति स्मृतम्
तदेव धवमित्युक्तं वर्षं विभ्राजसंज्ञितम्
āmbikeyasya mainākaṃ kṣemakaṃ caiva tatkṛtam
kesaraḥ parvatasyāpi mahādrumamiti smṛtam
tadeva dhavamityuktaṃ varṣaṃ vibhrājasaṃjñitam
- 26
द्वीपस्य परिणाहं च ह्रस्वदीर्घत्वमेव च
जम्बूद्वीपेन संख्यातं तस्य मध्ये वनस्पतिः
dvīpasya pariṇāhaṃ ca hrasvadīrghatvameva ca
jambūdvīpena saṃkhyātaṃ tasya madhye vanaspatiḥ
- 27
शाको नाम महावृक्षः प्रजास्तस्य महानुगाः
एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः
śāko nāma mahāvṛkṣaḥ prajāstasya mahānugāḥ
eteṣu devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ
- 28
विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह
तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः
viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha
tatra puṇyā janapadāścāturvarṇyasamanvitāḥ
- 29
तेषु नद्यश्च सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः
द्विनाम्ना चैव ताः सर्वा गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः
teṣu nadyaśca saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ
dvināmnā caiva tāḥ sarvā gaṅgāḥ saptavidhāḥ smṛtāḥ
- 30
प्रथमा सुकुमारीति गङ्गा शिवजला शुभा
मुनितप्ता च नाम्नैषा नदी सम्परिकीर्तिता
prathamā sukumārīti gaṅgā śivajalā śubhā
munitaptā ca nāmnaiṣā nadī samparikīrtitā

