38 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
कथं कौशिकदायादाः प्राप्तास्ते योगमुत्तमम्
पञ्चभिर्जन्मसम्बन्धैः कथं कर्मक्षयो भवेत्
ṛṣaya ūcuḥ
kathaṃ kauśikadāyādāḥ prāptāste yogamuttamam
pañcabhirjanmasambandhaiḥ kathaṃ karmakṣayo bhavet
- 2
सूत उवाच
कौशिको नाम धर्मात्मा कुरुक्षेत्रे महानृषिः
नामतः कर्मतस्तस्य सुतान्सप्त निबोधत
sūta uvāca
kauśiko nāma dharmātmā kurukṣetre mahānṛṣiḥ
nāmataḥ karmatastasya sutānsapta nibodhata
- 3
श्वसृपः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च
वाग्दुष्टः पितृवर्ती च गर्गशिष्यास्तदाभवन्
śvasṛpaḥ krodhano hiṃsraḥ piśunaḥ kavireva ca
vāgduṣṭaḥ pitṛvartī ca gargaśiṣyāstadābhavan
- 4
पितर्युपरते तेषामभूद्दुर्भिक्षमुल्बणम्
अनावृष्टिश्च महती सर्वलोकभयंकरी
pitaryuparate teṣāmabhūddurbhikṣamulbaṇam
anāvṛṣṭiśca mahatī sarvalokabhayaṃkarī
- 5
गर्गादेशाद्वने दोग्ध्रीं रक्षन्तस्ते तपोधनाः
खादामः कपिलामेतां वयं क्षुत्पीडिता भृशम्
gargādeśādvane dogdhrīṃ rakṣantaste tapodhanāḥ
khādāmaḥ kapilāmetāṃ vayaṃ kṣutpīḍitā bhṛśam
- 6
इति चिन्तयतां पापं लघुः प्राह तदानुजः
यद्यवश्यमियं वध्या श्राद्धरूपेण योज्यताम्
iti cintayatāṃ pāpaṃ laghuḥ prāha tadānujaḥ
yadyavaśyamiyaṃ vadhyā śrāddharūpeṇa yojyatām
- 7
श्राद्धे नियोज्यमानेयं पापात्त्रास्यति नो ध्रुवम्
एव कुर्वित्यनुज्ञातः पितृवर्ती तदानुजैः
śrāddhe niyojyamāneyaṃ pāpāttrāsyati no dhruvam
eva kurvityanujñātaḥ pitṛvartī tadānujaiḥ
- 8
चक्रे समाहितः श्राद्धमुपयुज्य च तां पुनः
द्वौ दैवे भ्रातरौ कृत्वा पित्रे त्रीनप्यनुक्रमात्
cakre samāhitaḥ śrāddhamupayujya ca tāṃ punaḥ
dvau daive bhrātarau kṛtvā pitre trīnapyanukramāt
- 9
तथैकमतिथिं कृत्वा श्राद्धदः स्वयमेव तु
चकार मन्त्रवच्छ्राद्धं स्मरन्पितृपरायणः
tathaikamatithiṃ kṛtvā śrāddhadaḥ svayameva tu
cakāra mantravacchrāddhaṃ smaranpitṛparāyaṇaḥ
- 10
विना गवा वत्सकोऽपि गुरवे विनिवेदितः
व्याघ्रेण निहता धेनुर्वत्सो ऽयं प्रतिगृह्यताम्
vinā gavā vatsako'pi gurave viniveditaḥ
vyāghreṇa nihatā dhenurvatso 'yaṃ pratigṛhyatām
- 11
एवं सा भक्षिता धेनुः सप्तभिस्तैस्तपोधनैः
वैदिकं बलमाश्रित्य क्रूरे कर्मणि निर्भयाः
evaṃ sā bhakṣitā dhenuḥ saptabhistaistapodhanaiḥ
vaidikaṃ balamāśritya krūre karmaṇi nirbhayāḥ
- 12
ततः कालावकृष्टास्ते व्याधा दाशपुरेऽभवन्
जातिस्मरत्वं प्राप्तास्ते पितृभावेन भाविताः
tataḥ kālāvakṛṣṭāste vyādhā dāśapure'bhavan
jātismaratvaṃ prāptāste pitṛbhāvena bhāvitāḥ
- 13
यत्कृतं क्रूरकर्मापि श्राद्धरूपेण तैस्तदा
तेन ते भवने जाता व्याधानां क्रूरकर्मिणाम्
yatkṛtaṃ krūrakarmāpi śrāddharūpeṇa taistadā
tena te bhavane jātā vyādhānāṃ krūrakarmiṇām
- 14
पितॄणां चैव माहात्म्याज्जाता जातिस्मरास्तु ते
ते तु वैराग्ययोगेन आस्थायानशनं पुनः
pitṝṇāṃ caiva māhātmyājjātā jātismarāstu te
te tu vairāgyayogena āsthāyānaśanaṃ punaḥ
- 15
जातिस्मराः सप्त जाता मृगाः कालञ्जरे गिरौ
नीलकण्ठस्य पुरतः पितृभावानुभाविताः
jātismarāḥ sapta jātā mṛgāḥ kālañjare girau
nīlakaṇṭhasya purataḥ pitṛbhāvānubhāvitāḥ
- 16
तत्रापि ज्ञानवैराग्यात्प्राणानुत्सृज्य धर्मतः
लोकैर् अवेक्ष्यमाणास्ते तीर्थान्ते ऽनशनेन तु
tatrāpi jñānavairāgyātprāṇānutsṛjya dharmataḥ
lokair avekṣyamāṇāste tīrthānte 'naśanena tu
- 17
मानसे चक्रवाकास्ते संजाताः सप्त योगिनः
नामतः कर्मतः सर्वाञ्छृणुध्वं द्विजसत्तमाः
mānase cakravākāste saṃjātāḥ sapta yoginaḥ
nāmataḥ karmataḥ sarvāñchṛṇudhvaṃ dvijasattamāḥ
- 18
सुमनाः कुमुदः शुद्धश्छिद्रदर्शी सुनेत्रकः
सुनेत्रश्चांशुमांश्चैव सप्तैते योगपारगाः
sumanāḥ kumudaḥ śuddhaśchidradarśī sunetrakaḥ
sunetraścāṃśumāṃścaiva saptaite yogapāragāḥ
- 19
योगभ्रष्टास्त्रयस्तेषां बभ्रमुश्चाल्पचेतनाः
दृष्ट्वा विभ्राजमानं तमुद्याने स्त्रीभिरन्वितम्
yogabhraṣṭāstrayasteṣāṃ babhramuścālpacetanāḥ
dṛṣṭvā vibhrājamānaṃ tamudyāne strībhiranvitam
- 20
क्रीडन्तं विविधैर्भावैर्महाबलपराक्रमम्
पञ्चालान्वयसम्भूतं प्रभूतबलवाहनम्
krīḍantaṃ vividhairbhāvairmahābalaparākramam
pañcālānvayasambhūtaṃ prabhūtabalavāhanam
- 21
राज्यकामोऽभवच्चैकस्तेषां मध्ये जलौकसाम्
पितृवर्ती च यो विप्रः श्राद्धकृत्पितृवत्सलः
rājyakāmo'bhavaccaikasteṣāṃ madhye jalaukasām
pitṛvartī ca yo vipraḥ śrāddhakṛtpitṛvatsalaḥ
- 22
अपरौ मन्त्रिणौ दृष्ट्वा प्रभूतबलवाहनौ
मन्त्रित्वे चक्रतुश्चेच्छामस्मिन्मर्त्ये द्विजोत्तमाः
aparau mantriṇau dṛṣṭvā prabhūtabalavāhanau
mantritve cakratuścecchāmasminmartye dvijottamāḥ
- 23
तन्मध्ये ये तु निष्कामास्ते बभूवुर्द्विजोत्तमाः
विभ्राजपुत्रस्त्वेकोऽभूद्ब्रह्मदत्त इति स्मृतः
tanmadhye ye tu niṣkāmāste babhūvurdvijottamāḥ
vibhrājaputrastveko'bhūdbrahmadatta iti smṛtaḥ
- 24
मन्त्रिपुत्रौ तथा चोभौ कण्डरीकसुबालकौ
ब्रह्मदत्तो ऽभिषिक्तः सन्पुरोहितविपश्चिता
mantriputrau tathā cobhau kaṇḍarīkasubālakau
brahmadatto 'bhiṣiktaḥ sanpurohitavipaścitā
- 25
पञ्चालराजो विक्रान्तः सर्वशास्त्रविशारदः
योगवित्सर्वजन्तूनां रुतवेत्ताभवत्तदा
pañcālarājo vikrāntaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ
yogavitsarvajantūnāṃ rutavettābhavattadā
- 26
तस्य राज्ञोऽभवद्भार्या देवलस्यात्मजा शुभा
संनतिर्नाम विख्याता कपिला याभवत्पुरा
tasya rājño'bhavadbhāryā devalasyātmajā śubhā
saṃnatirnāma vikhyātā kapilā yābhavatpurā
- 27
पितृकार्ये नियुक्तत्वाद् अभवद्ब्रह्मवादिनी
तया चकार सहितः स राज्यं राजनन्दनः
pitṛkārye niyuktatvād abhavadbrahmavādinī
tayā cakāra sahitaḥ sa rājyaṃ rājanandanaḥ
- 28
कदाचिदुद्यानगतस्तया सह स पार्थिवः
ददर्श कीटमिथुनमनङ्गकलहाकुलम्
kadācidudyānagatastayā saha sa pārthivaḥ
dadarśa kīṭamithunamanaṅgakalahākulam
- 29
पिपीलिकामनुनयन्परितः कीटकामुकः
पञ्चबाणाभितप्ताङ्गः सगद्गदम् उवाच ह
pipīlikāmanunayanparitaḥ kīṭakāmukaḥ
pañcabāṇābhitaptāṅgaḥ sagadgadam uvāca ha
- 30
न त्वया सदृशी लोके कामिनी विद्यते क्वचित्
मध्यक्षामातिजघना बृहद्वक्षोऽभिगामिनी
na tvayā sadṛśī loke kāminī vidyate kvacit
madhyakṣāmātijaghanā bṛhadvakṣo'bhigāminī

