587 shlokas
- 1
सूत उवाच
प्रादुरासीत्प्रतीहारः शुभ्रनीलाम्बुजाम्बरः
स जानुभ्यां महीं गत्वा पिहितास्यः स्वपाणिना
sūta uvāca
prādurāsītpratīhāraḥ śubhranīlāmbujāmbaraḥ
sa jānubhyāṃ mahīṃ gatvā pihitāsyaḥ svapāṇinā
- 2
उवाचानाविलं वाक्यमल्पाक्षरपरिस्फुटम्
दैत्येन्द्रमर्कवृन्दानां बिभ्रतं भास्वरं वपुः
uvācānāvilaṃ vākyamalpākṣaraparisphuṭam
daityendramarkavṛndānāṃ bibhrataṃ bhāsvaraṃ vapuḥ
- 3
कालनेमिः सुरान्बद्धांश्चादाय द्वारि तिष्ठति
स विज्ञापयति स्थेयं क्व बन्दिभिरिति प्रभो
kālanemiḥ surānbaddhāṃścādāya dvāri tiṣṭhati
sa vijñāpayati stheyaṃ kva bandibhiriti prabho
- 4
तन्निशम्याब्रवीद्दैत्यः प्रतीहारस्य भाषितम्
यथेष्टं स्थीयतामेभिर्गृहं मे भुवनत्रयम्
tanniśamyābravīddaityaḥ pratīhārasya bhāṣitam
yatheṣṭaṃ sthīyatāmebhirgṛhaṃ me bhuvanatrayam
- 5
केवलं पाशबन्धेन विमुक्तैरविलम्बितम्
एवं कृते ततो देवा दूयमानेन चेतसा
kevalaṃ pāśabandhena vimuktairavilambitam
evaṃ kṛte tato devā dūyamānena cetasā
- 6
जग्मुर्जगद्गुरुं द्रष्टुं शरणं कमलोद्भवम्
निवेदितास्ते शक्राद्याः शिरोभिर्धरणिं गताः
तुष्टुवुः स्पष्टवर्णार्थैर्वचोभिः कमलासनम्
jagmurjagadguruṃ draṣṭuṃ śaraṇaṃ kamalodbhavam
niveditāste śakrādyāḥ śirobhirdharaṇiṃ gatāḥ
tuṣṭuvuḥ spaṣṭavarṇārthairvacobhiḥ kamalāsanam
- 7
देवा ऊचुः
त्वमोंकारोऽस्यङ्कुराय प्रसूतो विश्वस्यात्मानन्तभेदस्य पूर्वम्
सम्भूतस्यानन्तरं सत्त्वमूर्ते संहारेच्छोस्ते नमो रुद्रमूर्ते
devā ūcuḥ
tvamoṃkāro'syaṅkurāya prasūto viśvasyātmānantabhedasya pūrvam
sambhūtasyānantaraṃ sattvamūrte saṃhārecchoste namo rudramūrte
- 8
व्यक्तिं नीत्वा त्वं वपुः स्वं महिम्ना तस्मादण्डात्साभिधानादचिन्त्यः
द्यावापृथ्व्योर् ऊर्ध्वखण्डावराम्यां ह्यण्डादस्मात्त्वं विभागं करोषि
vyaktiṃ nītvā tvaṃ vapuḥ svaṃ mahimnā tasmādaṇḍātsābhidhānādacintyaḥ
dyāvāpṛthvyor ūrdhvakhaṇḍāvarāmyāṃ hyaṇḍādasmāttvaṃ vibhāgaṃ karoṣi
- 9
व्यक्तं मेरौ यज्जनायुस्तवाभूदेवं विद्मस्त्वत्प्रणीतश्चकास्ति
व्यक्तं देवा जन्मनः शाश्वतस्य द्यौस्ते मूर्धा लोचने चन्द्रसूर्यौ
vyaktaṃ merau yajjanāyustavābhūdevaṃ vidmastvatpraṇītaścakāsti
vyaktaṃ devā janmanaḥ śāśvatasya dyauste mūrdhā locane candrasūryau
- 10
व्यालाः केशाः श्रोत्ररन्ध्रा दिशस्ते पादौ भूमिर्नाभिरन्ध्रे समुद्राः
मायाकारः कारणं त्वं प्रसिद्धो वेदैः शान्तो ज्योतिषा त्वं विमुक्तः
vyālāḥ keśāḥ śrotrarandhrā diśaste pādau bhūmirnābhirandhre samudrāḥ
māyākāraḥ kāraṇaṃ tvaṃ prasiddho vedaiḥ śānto jyotiṣā tvaṃ vimuktaḥ
- 11
वेदार्थेषु त्वां विवृण्वन्ति बुद्ध्वा हृत्पद्मान्तःसंनिविष्टं पुराणम्
त्वामात्मानं लब्धयोगा गृणन्ति सांख्यैर्यास्ताः सप्त सूक्ष्माः प्रणीताः
vedārtheṣu tvāṃ vivṛṇvanti buddhvā hṛtpadmāntaḥsaṃniviṣṭaṃ purāṇam
tvāmātmānaṃ labdhayogā gṛṇanti sāṃkhyairyāstāḥ sapta sūkṣmāḥ praṇītāḥ
- 12
तासां हेतुर्याष्टमी चापि गीता तस्यां तस्यां गीयसे वै त्वमन्तम्
दृष्ट्वा मूर्तिं स्थूलसूक्ष्मां चकार देवैर्भावाः कारणैः कैश्चिदुक्ताः
tāsāṃ heturyāṣṭamī cāpi gītā tasyāṃ tasyāṃ gīyase vai tvamantam
dṛṣṭvā mūrtiṃ sthūlasūkṣmāṃ cakāra devairbhāvāḥ kāraṇaiḥ kaiściduktāḥ
- 13
सम्भूतास्ते त्वत्त एवादिसर्गे भूयस्तां तां वासनां तेऽभ्युपेयुः
त्वत्संकल्पेनान्तमायाप्तिगूढः कालो मेयो ध्वस्तसंख्याविकल्पः
sambhūtāste tvatta evādisarge bhūyastāṃ tāṃ vāsanāṃ te'bhyupeyuḥ
tvatsaṃkalpenāntamāyāptigūḍhaḥ kālo meyo dhvastasaṃkhyāvikalpaḥ
- 14
भावाभावव्यक्तिसंहारहेतुस्त्वं सोऽनन्तस्तस्य कर्तासि चात्मन्
येऽन्ये सूक्ष्माः सन्ति तेभ्योऽभिगीतः स्थूला भावाश्चावृतारश्च तेषाम्
bhāvābhāvavyaktisaṃhārahetustvaṃ so'nantastasya kartāsi cātman
ye'nye sūkṣmāḥ santi tebhyo'bhigītaḥ sthūlā bhāvāścāvṛtāraśca teṣām
- 15
तेभ्यः स्थूलैस्तैः पुराणैः प्रतीतो भूतं भव्यं चैवमुद्भूतिभाजाम्
भावे भावे भावितं त्वा युनक्ति युक्तं युक्तं व्यक्तिभावान्निरस्य
इत्थं देवो भक्तिभाजां शरण्यस्त्राता गोप्ता नो भवानन्तमूर्तिः
tebhyaḥ sthūlaistaiḥ purāṇaiḥ pratīto bhūtaṃ bhavyaṃ caivamudbhūtibhājām
bhāve bhāve bhāvitaṃ tvā yunakti yuktaṃ yuktaṃ vyaktibhāvānnirasya
itthaṃ devo bhaktibhājāṃ śaraṇyastrātā goptā no bhavānantamūrtiḥ
- 16
विरेमुरमराः स्तुत्वा ब्रह्माणमविकारिणम्
तस्थुर्मनोभिर् इष्टार्थसम्प्राप्तिप्रार्थनास्ततः
viremuramarāḥ stutvā brahmāṇamavikāriṇam
tasthurmanobhir iṣṭārthasamprāptiprārthanāstataḥ
- 17
एवं स्तुतो विरिञ्चिस्तु प्रसादं परमं गतः
अमरान्वरदेनाह वामहस्तेन निर्दिशन्
evaṃ stuto viriñcistu prasādaṃ paramaṃ gataḥ
amarānvaradenāha vāmahastena nirdiśan
- 18
ब्रह्मोवाच
नारी याभर्तृकाकस्मात्तनुस्ते त्यक्तभूषणा
न राजते तथा शक्र म्लानवक्त्रशिरोरुहा
brahmovāca
nārī yābhartṛkākasmāttanuste tyaktabhūṣaṇā
na rājate tathā śakra mlānavaktraśiroruhā
- 19
हुताशनविमुक्तोऽपि न धूमेन विराजसे
भस्मनेव प्रतिच्छन्नो दग्धदावश्चिरोषितः
hutāśanavimukto'pi na dhūmena virājase
bhasmaneva praticchanno dagdhadāvaściroṣitaḥ
- 20
यमामयमये नैव शरीरे त्वं विराजसे
दण्डस्यालम्बनेनेव ह्य् अकृच्छ्रस्तु पदे पदे
yamāmayamaye naiva śarīre tvaṃ virājase
daṇḍasyālambaneneva hy akṛcchrastu pade pade
- 21
रजनीचरनाथोऽपि किं भीत इव भाषसे
राक्षसेन्द्र क्षताराते त्वमरातिक्षतो यथा
rajanīcaranātho'pi kiṃ bhīta iva bhāṣase
rākṣasendra kṣatārāte tvamarātikṣato yathā
- 22
तनुस्ते वरुणोच्छुष्का परीतस्येव वह्निना
विमुक्तरुधिरं पाशं फणिभिः प्रविलोकयन्
tanuste varuṇocchuṣkā parītasyeva vahninā
vimuktarudhiraṃ pāśaṃ phaṇibhiḥ pravilokayan
- 23
वायो भवान्विचेतस्कस्त्वं स्निग्धैरिव निर्जितः
किं त्वं बिभेषि धनद संन्यस्यैव कुबेरताम्
vāyo bhavānvicetaskastvaṃ snigdhairiva nirjitaḥ
kiṃ tvaṃ bibheṣi dhanada saṃnyasyaiva kuberatām
- 24
रुद्रास्त्रिशूलिनः सन्तो वदध्वं बहुशूलताम्
भवन्तः केन तत्क्षिप्तं तेजस्तु भवतामपि
rudrāstriśūlinaḥ santo vadadhvaṃ bahuśūlatām
bhavantaḥ kena tatkṣiptaṃ tejastu bhavatāmapi
- 25
अकिंचित्करतां यातः करस्ते न विभासते
अलं नीलोत्पलाभेन चक्रेण मधुसूदन
akiṃcitkaratāṃ yātaḥ karaste na vibhāsate
alaṃ nīlotpalābhena cakreṇa madhusūdana
- 26
किं त्वयानुदरालीनभुवनप्रविलोकनम्
क्रियते स्तिमिताक्षेण भवता विश्वतोमुख
kiṃ tvayānudarālīnabhuvanapravilokanam
kriyate stimitākṣeṇa bhavatā viśvatomukha
- 27
एवमुक्ताः सुरास्तेन ब्रह्मणा ब्रह्ममूर्तिना
वाचां प्रधानभूतत्वान्मारुतं तमचोदयन्
evamuktāḥ surāstena brahmaṇā brahmamūrtinā
vācāṃ pradhānabhūtatvānmārutaṃ tamacodayan
- 28
अथ विष्णुमुखैर्देवैः श्वसनः प्रतिबोधितः
चतुर्मुखं तदा प्राह चराचरगुरुं विभुम्
atha viṣṇumukhairdevaiḥ śvasanaḥ pratibodhitaḥ
caturmukhaṃ tadā prāha carācaraguruṃ vibhum
- 29
न तु वेत्सि चराचरभूतगतं भवभावमतीव महानुच्छ्रितः प्रभवः
पुनरर्थिवचोऽभिविस्तृतश्रवणोपमकौतुकभावकृतः
na tu vetsi carācarabhūtagataṃ bhavabhāvamatīva mahānucchritaḥ prabhavaḥ
punararthivaco'bhivistṛtaśravaṇopamakautukabhāvakṛtaḥ
- 30
त्वमनन्त करोषि जगद्भवतां सचराचरगर्भविभिन्नगुणाम्
अमरासुरमेतदशेषमपि त्वयि तुल्यमहो जनकोऽसि यतः
tvamananta karoṣi jagadbhavatāṃ sacarācaragarbhavibhinnaguṇām
amarāsurametadaśeṣamapi tvayi tulyamaho janako'si yataḥ

