24 shlokas
- 1
मत्स्य उवाच
भूत्वा नारायणो योगी सत्त्वमूर्तिर्विभावसुः
गभस्तिभिः प्रदीप्ताभिः संशोषयति सागरान्
matsya uvāca
bhūtvā nārāyaṇo yogī sattvamūrtirvibhāvasuḥ
gabhastibhiḥ pradīptābhiḥ saṃśoṣayati sāgarān
- 2
ततः पीत्वार्णवान्सर्वान्नदीः कूपांश्च सर्वशः
पर्वतानां च सलिलं सर्वमादाय रश्मिभिः
tataḥ pītvārṇavānsarvānnadīḥ kūpāṃśca sarvaśaḥ
parvatānāṃ ca salilaṃ sarvamādāya raśmibhiḥ
- 3
भित्त्वा गभस्तिभिश्चैव महीं गत्वा रसातलात्
पातालजलमादाय पिबते रसमुत्तमम्
bhittvā gabhastibhiścaiva mahīṃ gatvā rasātalāt
pātālajalamādāya pibate rasamuttamam
- 4
मूत्रासृक्क्लेदम् अन्यच्च यदस्ति प्राणिषु ध्रुवम्
तत्सर्वमरविन्दाक्ष आदत्ते पुरुषोत्तमः
mūtrāsṛkkledam anyacca yadasti prāṇiṣu dhruvam
tatsarvamaravindākṣa ādatte puruṣottamaḥ
- 5
वायुश्च बलवान्भूत्वा विधुन्वानोऽखिलं जगत्
प्राणापानसमानाद्यान्वायून् आकर्षते हरिः
vāyuśca balavānbhūtvā vidhunvāno'khilaṃ jagat
prāṇāpānasamānādyānvāyūn ākarṣate hariḥ
- 6
ततो देवगणाः सर्वे भूतान्येव च यानि तु
गन्धो घ्राणं शरीरं च पृथिवीं संश्रिता गुणाः
tato devagaṇāḥ sarve bhūtānyeva ca yāni tu
gandho ghrāṇaṃ śarīraṃ ca pṛthivīṃ saṃśritā guṇāḥ
- 7
जिह्वा रसश्च स्नेहश्च संश्रिताः सलिले गुणाः
रूपं चक्षुर्विपाकश्च ज्योतिरेवाश्रिता गुणाः
jihvā rasaśca snehaśca saṃśritāḥ salile guṇāḥ
rūpaṃ cakṣurvipākaśca jyotirevāśritā guṇāḥ
- 8
स्पर्शः प्राणश्च चेष्टा च पवने संश्रिता गुणाः
शब्दः श्रोत्रं च खान्येव गगने संश्रिता गुणाः
sparśaḥ prāṇaśca ceṣṭā ca pavane saṃśritā guṇāḥ
śabdaḥ śrotraṃ ca khānyeva gagane saṃśritā guṇāḥ
- 9
लोकमाया भगवता मुहूर्तेन विनाशिता
मनो बुद्धिश्च सर्वेषां क्षेत्रज्ञश्चेति यः श्रुतः
lokamāyā bhagavatā muhūrtena vināśitā
mano buddhiśca sarveṣāṃ kṣetrajñaśceti yaḥ śrutaḥ
- 10
तं वरेण्यं परमेष्ठी हृषीकेशमुपाश्रितः
ततो भगवतस्तस्य रश्मिभिः परिवारितः
taṃ vareṇyaṃ parameṣṭhī hṛṣīkeśamupāśritaḥ
tato bhagavatastasya raśmibhiḥ parivāritaḥ
- 11
वायुनाक्रम्यमाणासु द्रुमशाखासु चाश्रितः
तेषां संघर्षणोद्भूतः पावकः शतधा ज्वलन्
vāyunākramyamāṇāsu drumaśākhāsu cāśritaḥ
teṣāṃ saṃgharṣaṇodbhūtaḥ pāvakaḥ śatadhā jvalan
- 12
अदहच्च तदा सर्वं वृतः संवर्तकोऽनलः
सपर्वतद्रुमान्गुल्मांल्लतावल्लीस्तृणानि च
adahacca tadā sarvaṃ vṛtaḥ saṃvartako'nalaḥ
saparvatadrumāngulmāṃllatāvallīstṛṇāni ca
- 13
विमानानि च दिव्यानि पुराणि विविधानि च
यानि चाश्रयणीयानि तानि सर्वाणि सोऽदहत्
भस्मीकृत्य ततः सर्वांल्लोकांल्लोकगुरुर्हरिः
भूयो निर्वापयामास युगान्तेन च कर्मणा
vimānāni ca divyāni purāṇi vividhāni ca
yāni cāśrayaṇīyāni tāni sarvāṇi so'dahat
bhasmīkṛtya tataḥ sarvāṃllokāṃllokagururhariḥ
bhūyo nirvāpayāmāsa yugāntena ca karmaṇā
- 14
सहस्रवृष्टिः शतधा भूत्वा कृष्णो महाबलः
दिव्यतोयेन हविषा तर्पयामास मेदिनीम्
sahasravṛṣṭiḥ śatadhā bhūtvā kṛṣṇo mahābalaḥ
divyatoyena haviṣā tarpayāmāsa medinīm
- 15
ततः क्षीरनिकायेन स्वादुना परमाम्भसा
शिवेन पुण्येन मही निर्वाणमगमत्परम्
tataḥ kṣīranikāyena svādunā paramāmbhasā
śivena puṇyena mahī nirvāṇamagamatparam
- 16
तेन रोधेन संछन्ना पयसां वर्षतो धरा
एकार्णवजलीभूता सर्वसत्त्वविवर्जिता
tena rodhena saṃchannā payasāṃ varṣato dharā
ekārṇavajalībhūtā sarvasattvavivarjitā
- 17
महासत्त्वान्यपि विभुं प्रविष्टान्यमितौजसम्
नष्टार्कपवनाकाशे सूक्ष्मे जगति संवृते
mahāsattvānyapi vibhuṃ praviṣṭānyamitaujasam
naṣṭārkapavanākāśe sūkṣme jagati saṃvṛte
- 18
संशोषमात्मना कृत्वा समुद्रानपि देहिनः
दग्ध्वा संप्लाव्य च तथा स्वपित्येकः सनातनः
saṃśoṣamātmanā kṛtvā samudrānapi dehinaḥ
dagdhvā saṃplāvya ca tathā svapityekaḥ sanātanaḥ
- 19
पौराणं रूपमास्थाय स्वपित्यमितविक्रमः
एकार्णवजलव्यापी योगी योगमुपाश्रितः
paurāṇaṃ rūpamāsthāya svapityamitavikramaḥ
ekārṇavajalavyāpī yogī yogamupāśritaḥ
- 20
अनेकानि सहस्राणि युगान्येकार्णवाम्भसि
न चैनं कश्चिदव्यक्तं व्यक्तं वेदितुमर्हति
anekāni sahasrāṇi yugānyekārṇavāmbhasi
na cainaṃ kaścidavyaktaṃ vyaktaṃ veditumarhati
- 21
कश्चैव पुरुषो नाम किंयोगः कश्च योगवान्
असौ कियन्तं कालं च एकार्णवविधिं प्रभुः
kaścaiva puruṣo nāma kiṃyogaḥ kaśca yogavān
asau kiyantaṃ kālaṃ ca ekārṇavavidhiṃ prabhuḥ
- 22
करिष्यतीति भगवानिति कश्चिन्न बुध्यते
kariṣyatīti bhagavāniti kaścinna budhyate
- 23
न द्रष्टा नैव गमिता न ज्ञाता नैव पार्श्वगः
तस्य न ज्ञायते किंचित्तमृते देवसत्तमम्
na draṣṭā naiva gamitā na jñātā naiva pārśvagaḥ
tasya na jñāyate kiṃcittamṛte devasattamam
- 24
नभः क्षितिं पवनम् अपः प्रकाशकं प्रजापतिं भुवनधरं सुरेश्वरम्
पितामहं श्रुतिनिलयं महामुनिं प्रशाम्य भूयः शयनं ह्यरोचयत्
nabhaḥ kṣitiṃ pavanam apaḥ prakāśakaṃ prajāpatiṃ bhuvanadharaṃ sureśvaram
pitāmahaṃ śrutinilayaṃ mahāmuniṃ praśāmya bhūyaḥ śayanaṃ hyarocayat

