28 shlokas
- 1
सूत उवाच
ताराग्रहाणां वक्ष्यामि स्वर्भानोस्तु रथं पुनः
अथ तेजोमयः शुभ्रः सोमपुत्रस्य वै रथः
sūta uvāca
tārāgrahāṇāṃ vakṣyāmi svarbhānostu rathaṃ punaḥ
atha tejomayaḥ śubhraḥ somaputrasya vai rathaḥ
- 2
युक्तो हयैः पिशङ्गस्तु दशभिर्वातरंहसैः
श्वेतः पिशङ्गः सारङ्गो नीलः श्यामो विलोहितः
yukto hayaiḥ piśaṅgastu daśabhirvātaraṃhasaiḥ
śvetaḥ piśaṅgaḥ sāraṅgo nīlaḥ śyāmo vilohitaḥ
- 3
श्वेतश्च हरितश्चैव पृषतो वृष्णिरेव च
दशभिस्तु महाभागैरुत्तमैर्वातसम्भवैः
śvetaśca haritaścaiva pṛṣato vṛṣṇireva ca
daśabhistu mahābhāgairuttamairvātasambhavaiḥ
- 4
ततो भौमरथश्चापि अष्टाङ्गः काञ्चनः स्मृतः
अष्टभिर्लोहितैरश्वैः सध्वजैर् अग्निसम्भवैः
सर्पतेऽसौ कुमारो वै ऋजुवक्रानुवक्रगः
tato bhaumarathaścāpi aṣṭāṅgaḥ kāñcanaḥ smṛtaḥ
aṣṭabhirlohitairaśvaiḥ sadhvajair agnisambhavaiḥ
sarpate'sau kumāro vai ṛjuvakrānuvakragaḥ
- 5
अतश्चाङ्गिरसो विद्वान्देवाचार्यो बृहस्पतिः
गौराश्वेन तु रौक्मेण स्यन्दनेन विसर्पति
ataścāṅgiraso vidvāndevācāryo bṛhaspatiḥ
gaurāśvena tu raukmeṇa syandanena visarpati
- 6
युक्तेनाष्टाभिरश्वैश्च ध्वजैरग्निसमुद्भवैः
अब्दं वसति यो राशौ स्वदिशं तेन गच्छति
yuktenāṣṭābhiraśvaiśca dhvajairagnisamudbhavaiḥ
abdaṃ vasati yo rāśau svadiśaṃ tena gacchati
- 7
युक्तेनाष्टाभिर् अश्वैश्च सध्वजैर् अग्निसंनिभैः
रथेन क्षिप्रवेगेण भार्गवस्तेन गच्छति
yuktenāṣṭābhir aśvaiśca sadhvajair agnisaṃnibhaiḥ
rathena kṣipravegeṇa bhārgavastena gacchati
- 8
ततः शनैश्चरोऽप्यश्वैः सबलैर्वातरंहसैः
कार्ष्णायसं समारुह्य स्यन्दनं यात्यसौ शनिः
tataḥ śanaiścaro'pyaśvaiḥ sabalairvātaraṃhasaiḥ
kārṣṇāyasaṃ samāruhya syandanaṃ yātyasau śaniḥ
- 9
स्वर्भानोस्तु यथाष्टाश्वाः कृष्णा वै वातरंहसः
रथं तमोमयं तस्य वहन्ति स्म सुदंशिताः
svarbhānostu yathāṣṭāśvāḥ kṛṣṇā vai vātaraṃhasaḥ
rathaṃ tamomayaṃ tasya vahanti sma sudaṃśitāḥ
- 10
आदित्यनिलयो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु
आदित्यमेति सोमाच्च तमसोऽन्तेषु पर्वसु
ādityanilayo rāhuḥ somaṃ gacchati parvasu
ādityameti somācca tamaso'nteṣu parvasu
- 11
ततः केतुमतस्त्वश्वा अष्टौ ते वातरंहसः
पलालधूमवर्णाभाः क्षामदेहाः सुदारुणाः
tataḥ ketumatastvaśvā aṣṭau te vātaraṃhasaḥ
palāladhūmavarṇābhāḥ kṣāmadehāḥ sudāruṇāḥ
- 12
एते वाहा ग्रहाणां वै मया प्रोक्ता रथैः सह
सर्वे ध्रुवे निबद्धास्ते निबद्धा वातरश्मिभिः
ete vāhā grahāṇāṃ vai mayā proktā rathaiḥ saha
sarve dhruve nibaddhāste nibaddhā vātaraśmibhiḥ
- 13
एते वै भ्राम्यमाणास्ते यथायोगं वहन्ति वै
वाय याभिरदृश्याभिः प्रबद्धा वातरश्मिभिः
ete vai bhrāmyamāṇāste yathāyogaṃ vahanti vai
vāya yābhiradṛśyābhiḥ prabaddhā vātaraśmibhiḥ
- 14
परिभ्रमन्ति तद्बद्धाश्चन्द्रसूर्यग्रहा दिवि
यावत्तमनुपर्येति ध्रुवं च ज्योतिषां गणः
paribhramanti tadbaddhāścandrasūryagrahā divi
yāvattamanuparyeti dhruvaṃ ca jyotiṣāṃ gaṇaḥ
- 15
यथा नद्युदके नोस्तु उदकेन सहोह्यते
तथा देवगृहाणि स्युरुह्यन्ते वातरंहसा
तस्माद्यानि प्रगृह्यन्ते व्योम्नि देवगृहा इति
yathā nadyudake nostu udakena sahohyate
tathā devagṛhāṇi syuruhyante vātaraṃhasā
tasmādyāni pragṛhyante vyomni devagṛhā iti
- 16
यावत्यश्चैव ताराः स्युस्तावन्तोऽस्य मरीचयः
सर्वा ध्रुवनिबद्धास्ता भ्रमन्त्यो भ्रामयन्ति च
yāvatyaścaiva tārāḥ syustāvanto'sya marīcayaḥ
sarvā dhruvanibaddhāstā bhramantyo bhrāmayanti ca
- 17
तैलपीडं यथा चक्रं भ्रमते भ्रामयन्ति वै
तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातबद्धानि सर्वशः
tailapīḍaṃ yathā cakraṃ bhramate bhrāmayanti vai
tathā bhramanti jyotīṃṣi vātabaddhāni sarvaśaḥ
- 18
अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु
यस्मात्प्रवहते तानि प्रवहस्तेन स स्मृतः
alātacakravadyānti vātacakreritāni tu
yasmātpravahate tāni pravahastena sa smṛtaḥ
- 19
एवं ध्रुवे नियुक्तोऽसौ भ्रमते ज्योतिषां गणः
एष तारामयः प्रोक्तः शिशुमारे ध्रुवो दिवि
evaṃ dhruve niyukto'sau bhramate jyotiṣāṃ gaṇaḥ
eṣa tārāmayaḥ proktaḥ śiśumāre dhruvo divi
- 20
यदह्ना कुरुते पापं तं दृष्ट्वा निशि मुञ्चति
शिशुमारशरीरस्था यावत्यस्तारकास्तु ताः
yadahnā kurute pāpaṃ taṃ dṛṣṭvā niśi muñcati
śiśumāraśarīrasthā yāvatyastārakāstu tāḥ
- 21
वर्षाणि दृष्ट्वा जीवेत तावदेवाधिकानि तु
शिशुमाराकृतिं ज्ञात्वा प्रविभागेन सर्वशः
varṣāṇi dṛṣṭvā jīveta tāvadevādhikāni tu
śiśumārākṛtiṃ jñātvā pravibhāgena sarvaśaḥ
- 22
उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयः सोत्तरो हनुः
यज्ञोऽधरस्तु विज्ञेयो धर्मो मूर्धानमाश्रितः
uttānapādastasyātha vijñeyaḥ sottaro hanuḥ
yajño'dharastu vijñeyo dharmo mūrdhānamāśritaḥ
- 23
हृदि नारायणः साध्या अश्विनौ पूर्वपादयोः
वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी
hṛdi nārāyaṇaḥ sādhyā aśvinau pūrvapādayoḥ
varuṇaścāryamā caiva paścime tasya sakthinī
- 24
शिश्ने संवत्सरो ज्ञेयो मित्रश्चापानमाश्रितः
पुच्छेऽग्निश्च महेन्द्रश्च मरीचिः कश्यपो ध्रुवः
śiśne saṃvatsaro jñeyo mitraścāpānamāśritaḥ
pucche'gniśca mahendraśca marīciḥ kaśyapo dhruvaḥ
- 25
एष तारामयः स्तम्भो नास्तमेति न वोदयम्
नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह
eṣa tārāmayaḥ stambho nāstameti na vodayam
nakṣatracandrasūryāśca grahāstārāgaṇaiḥ saha
- 26
तन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रभूता दिवि स्थिताः
ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम्
tanmukhābhimukhāḥ sarve cakrabhūtā divi sthitāḥ
dhruveṇādhiṣṭhitāścaiva dhruvameva pradakṣiṇam
- 27
परियान्ति सुरश्रेष्ठं मेढीभूतं ध्रुवं दिवि
आग्नीध्रकाश्यपानां तु तेषां स परमो ध्रुवः
pariyānti suraśreṣṭhaṃ meḍhībhūtaṃ dhruvaṃ divi
āgnīdhrakāśyapānāṃ tu teṣāṃ sa paramo dhruvaḥ
- 28
एक एव भ्रमत्येष मेरोरन्तरमूर्धनि
ज्योतिषां चक्रमादाय आकर्षंस्तमधोमुखः
मेरुमालोकयन्नेव प्रतियाति प्रदक्षिणम्
eka eva bhramatyeṣa merorantaramūrdhani
jyotiṣāṃ cakramādāya ākarṣaṃstamadhomukhaḥ
merumālokayanneva pratiyāti pradakṣiṇam

