117 shlokas
- 1
सूत उवाच
मन्वन्तराणि यानि स्युः कल्पे कल्पे चतुर्दश
व्यतीतानागतानि स्युर्यानि मन्वन्तरेष्विह
sūta uvāca
manvantarāṇi yāni syuḥ kalpe kalpe caturdaśa
vyatītānāgatāni syuryāni manvantareṣviha
- 2
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च स्थितिं वक्ष्ये युगे युगे
तस्मिन्युगे च सम्भूतिर्यासां यावच्च जीवितम्
vistareṇānupūrvyācca sthitiṃ vakṣye yuge yuge
tasminyuge ca sambhūtiryāsāṃ yāvacca jīvitam
- 3
युगमात्रं तु जीवन्ति न्यूनं तत्स्याद्द्वयेन च
चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेष्विह
yugamātraṃ tu jīvanti nyūnaṃ tatsyāddvayena ca
caturdaśasu tāvanto jñeyā manvantareṣviha
- 4
मनुष्याणां पशूनां च पक्षिणां स्थावरैः सह
तेषामायुरुपक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः
manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ ca pakṣiṇāṃ sthāvaraiḥ saha
teṣāmāyurupakrāntaṃ yugadharmeṣu sarvaśaḥ
- 5
तथैवायुः परिक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः
अस्थितिं च कलौ दृष्ट्वा भूतानामायुषश्च वै
tathaivāyuḥ parikrāntaṃ yugadharmeṣu sarvaśaḥ
asthitiṃ ca kalau dṛṣṭvā bhūtānāmāyuṣaśca vai
- 6
परमायुः शतं त्वेतन्मानुषाणां कलौ स्मृतम्
देवासुरमनुष्याश्च यक्षगन्धर्वराक्षसाः
paramāyuḥ śataṃ tvetanmānuṣāṇāṃ kalau smṛtam
devāsuramanuṣyāśca yakṣagandharvarākṣasāḥ
- 7
परिणाहोच्छ्रये तुल्या जायन्ते ह कृते युगे
षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधो ह्यष्टानां देवयोनिनाम्
pariṇāhocchraye tulyā jāyante ha kṛte yuge
ṣaṇṇavatyaṅgulotsedho hyaṣṭānāṃ devayoninām
- 8
नवाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन तथाष्टकम्
एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमधिकुर्वताम्
navāṅgulapramāṇena niṣpannena tathāṣṭakam
etatsvābhāvikaṃ teṣāṃ pramāṇamadhikurvatām
- 9
मनुष्या वर्तमानास्तु युगसंध्यांशकेष्विह
देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्ताङ्गुलं क्रमात्
manuṣyā vartamānāstu yugasaṃdhyāṃśakeṣviha
devāsurapramāṇaṃ tu saptasaptāṅgulaṃ kramāt
- 10
चतुरशीतिकैश्चैव कलिजैरङ्गुलैः स्मृतम्
आ पादतलमस्तको नवतालो भवेत्तु यः
caturaśītikaiścaiva kalijairaṅgulaiḥ smṛtam
ā pādatalamastako navatālo bhavettu yaḥ
- 11
संहृत्याजानुबाहुश्च दैवतैरभिपूज्यते
गवां च हस्तिनां चैव महिषस्थावरात्मनाम्
saṃhṛtyājānubāhuśca daivatairabhipūjyate
gavāṃ ca hastināṃ caiva mahiṣasthāvarātmanām
- 12
क्रमेणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे
षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशुर् आककुदो भवेत्
krameṇaitena vijñeye hrāsavṛddhī yuge yuge
ṣaṭsaptatyaṅgulotsedhaḥ paśur ākakudo bhavet
- 13
अङ्गुलानामष्टशतमुत्सेधो हस्तिनां स्मृतः
अङ्गुलानां सहस्रं तु द्विचत्वारिंशदङ्गुलम्
aṅgulānāmaṣṭaśatamutsedho hastināṃ smṛtaḥ
aṅgulānāṃ sahasraṃ tu dvicatvāriṃśadaṅgulam
- 14
शतार्धमङ्गुलानां तु ह्युत्सेधः शाखिनां परः
मानुषस्य शरीरस्य संनिवेशस्तु यादृशः
śatārdhamaṅgulānāṃ tu hyutsedhaḥ śākhināṃ paraḥ
mānuṣasya śarīrasya saṃniveśastu yādṛśaḥ
- 15
तल्लक्षणं तु देवानां दृश्यतेऽन्वयदर्शनात्
बुद्ध्यातिशयसंयुक्तो देवानां काय उच्यते
tallakṣaṇaṃ tu devānāṃ dṛśyate'nvayadarśanāt
buddhyātiśayasaṃyukto devānāṃ kāya ucyate
- 16
तथा नातिशयश्चैव मानुषः काय उच्यते
इत्येव हि परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः
tathā nātiśayaścaiva mānuṣaḥ kāya ucyate
ityeva hi parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ
- 17
पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः
गावोऽजाश्वाश्च विज्ञेया हस्तिनः पक्षिणो मृगाः
paśūnāṃ pakṣiṇāṃ caiva sthāvarāṇāṃ ca sarvaśaḥ
gāvo'jāśvāśca vijñeyā hastinaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ
- 18
उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्त्विह सर्वशः
यथाक्रमोपभोगाश्च देवानां पशुमूर्तयः
upayuktāḥ kriyāsvete yajñiyāstviha sarvaśaḥ
yathākramopabhogāśca devānāṃ paśumūrtayaḥ
- 19
तेषां रूपानुरूपैश्च प्रमाणैः स्थिरजङ्गमाः
मनोज्ञैस्तत्र तैर्भोगैः सुखिनो ह्युपपेदिरे
teṣāṃ rūpānurūpaiśca pramāṇaiḥ sthirajaṅgamāḥ
manojñaistatra tairbhogaiḥ sukhino hyupapedire
- 20
अथ शिष्टान्प्रवक्ष्यामि साधूनथ ततश्च वै
ब्राह्मणाः श्रुतिशब्दाश्च देवानां पशुमूर्तयः
संयुज्य ब्रह्मणा ह्यन्तस्तेन सन्तः प्रचक्षते
atha śiṣṭānpravakṣyāmi sādhūnatha tataśca vai
brāhmaṇāḥ śrutiśabdāśca devānāṃ paśumūrtayaḥ
saṃyujya brahmaṇā hyantastena santaḥ pracakṣate
- 21
सामान्येषु च धर्मेषु तथा वैशिषिकेषु च
ब्रह्मक्षत्रविशो युक्ताः श्रौतस्मार्तेन कर्मणा
sāmānyeṣu ca dharmeṣu tathā vaiśiṣikeṣu ca
brahmakṣatraviśo yuktāḥ śrautasmārtena karmaṇā
- 22
वर्णाश्रमेषु युक्तस्य सुखोदर्कस्य स्वर्गतौ
श्रौतस्मार्तो हि यो धर्मो ज्ञानधर्मः स उच्यते
varṇāśrameṣu yuktasya sukhodarkasya svargatau
śrautasmārto hi yo dharmo jñānadharmaḥ sa ucyate
- 23
दिव्यानां साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः
कारणात्साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते
divyānāṃ sādhanātsādhurbrahmacārī gurorhitaḥ
kāraṇātsādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate
- 24
तपसश्च तथारण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः
यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्
tapasaśca tathāraṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ
yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt
- 25
धर्मो धर्मगतिः प्रोक्तः शब्दो ह्येष क्रियात्मकः
कुशलाकुशलौ चैव धर्माधर्मौ ब्रवीत्प्रभुः
dharmo dharmagatiḥ proktaḥ śabdo hyeṣa kriyātmakaḥ
kuśalākuśalau caiva dharmādharmau bravītprabhuḥ
- 26
अथ देवाश्च पितर ऋषयश्चैव मानुषाः
अयं धर्मो ह्ययं नेति ब्रुवते मौनमूर्तिना
atha devāśca pitara ṛṣayaścaiva mānuṣāḥ
ayaṃ dharmo hyayaṃ neti bruvate maunamūrtinā
- 27
धर्मेति धारणे धातुर्महत्त्वे चैव उच्यते
आधारणे महत्त्वे वा धर्मः स तु निरुच्यते
dharmeti dhāraṇe dhāturmahattve caiva ucyate
ādhāraṇe mahattve vā dharmaḥ sa tu nirucyate
- 28
तत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते
अधर्मश्चानिष्टफल आचार्यैर्नोपदिश्यते
tatreṣṭaprāpako dharma ācāryairupadiśyate
adharmaścāniṣṭaphala ācāryairnopadiśyate
- 29
वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः
सम्यग्विनीता मृदवस्तानाचार्यान्प्रचक्षते
vṛddhāścālolupāścaiva ātmavanto hyadāmbhikāḥ
samyagvinītā mṛdavastānācāryānpracakṣate
- 30
धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतस्मार्तो द्विजातिभिः
दाराग्निहोत्रसम्बन्धमिज्या श्रौतस्य लक्षणम्
dharmajñairvihito dharmaḥ śrautasmārto dvijātibhiḥ
dārāgnihotrasambandhamijyā śrautasya lakṣaṇam

