36 shlokas
- 1
शौनक उवाच
कृतविद्ये कचे प्राप्ते हृष्टरूपा दिवौकसः
कचादवेत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ
śaunaka uvāca
kṛtavidye kace prāpte hṛṣṭarūpā divaukasaḥ
kacādavetya tāṃ vidyāṃ kṛtārthā bharatarṣabha
- 2
सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन्
कालस्त्वद्विक्रमस्याद्य जहि शत्रून्पुरंदर
sarva eva samāgamya śatakratumathābruvan
kālastvadvikramasyādya jahi śatrūnpuraṃdara
- 3
एवमुक्तस्तु सह तैस्त्रिदशैर्मघवांस्तदा
तथेत्युक्त्वोपचक्राम सो ऽपश्यद्विपिने स्त्रियः
evamuktastu saha taistridaśairmaghavāṃstadā
tathetyuktvopacakrāma so 'paśyadvipine striyaḥ
- 4
क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे
वायुर्भूतः स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत्
krīḍantīnāṃ tu kanyānāṃ vane caitrarathopame
vāyurbhūtaḥ sa vastrāṇi sarvāṇyeva vyamiśrayat
- 5
ततो जलात्समुत्तीर्य ताः कन्याः सहितास्तदा
वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथासंस्थान्यनेकशः
tato jalātsamuttīrya tāḥ kanyāḥ sahitāstadā
vastrāṇi jagṛhustāni yathāsaṃsthānyanekaśaḥ
- 6
तत्र वासो देवयान्याः शर्मिष्ठा जगृहे तदा
व्यतिक्रमम् अजानन्ती दुहिता वृषपर्वणः
tatra vāso devayānyāḥ śarmiṣṭhā jagṛhe tadā
vyatikramam ajānantī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ
- 7
ततस्तयोर्मिथस्तत्र विरोधः समजायत
देवयान्याश्च राजेन्द्र शर्मिष्ठायाश्च तत्कृते
tatastayormithastatra virodhaḥ samajāyata
devayānyāśca rājendra śarmiṣṭhāyāśca tatkṛte
- 8
देवयान्युवाच
कस्माद्गृह्णासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा ममासुरि
समुदाचारहीनाया न ते श्रेयो भविष्यति
devayānyuvāca
kasmādgṛhṇāsi me vastraṃ śiṣyā bhūtvā mamāsuri
samudācārahīnāyā na te śreyo bhaviṣyati
- 9
शर्मिष्ठोवाच
आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम
स्तौति पृच्छति चाभीक्ष्णं नीचस्थः सुविनीतवत्
śarmiṣṭhovāca
āsīnaṃ ca śayānaṃ ca pitā te pitaraṃ mama
stauti pṛcchati cābhīkṣṇaṃ nīcasthaḥ suvinītavat
- 10
याचतस्त्वं च दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्णतः
सुताहं स्तूयमानस्य ददतो न तु गृह्णतः
yācatastvaṃ ca duhitā stuvataḥ pratigṛhṇataḥ
sutāhaṃ stūyamānasya dadato na tu gṛhṇataḥ
- 11
अनायुधा सायुधायाः किं त्वं कुप्यसि भिक्षुकि
लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न च त्वां गणयाम्यहम्
anāyudhā sāyudhāyāḥ kiṃ tvaṃ kupyasi bhikṣuki
lapsyase pratiyoddhāraṃ na ca tvāṃ gaṇayāmyaham
- 12
शौनक उवाच
सा विस्मयं देवयानीं गतां सक्तां च वाससि
शर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कूपे ततः स्वपुरमाविशत्
śaunaka uvāca
sā vismayaṃ devayānīṃ gatāṃ saktāṃ ca vāsasi
śarmiṣṭhā prākṣipatkūpe tataḥ svapuramāviśat
- 13
हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्चया
अनवेक्ष्य ययौ तस्मात्क्रोधवेगपरायणा
hateyamiti vijñāya śarmiṣṭhā pāpaniścayā
anavekṣya yayau tasmātkrodhavegaparāyaṇā
- 14
अथ तं देशमभ्यागाद्ययातिर्नहुषात्मजः
श्रान्तयुग्यः श्रान्तरूपो मृगलिप्सुः पिपासितः
atha taṃ deśamabhyāgādyayātirnahuṣātmajaḥ
śrāntayugyaḥ śrāntarūpo mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ
- 15
नाहुषिः प्रेक्षमाणो हि स निपाने गतोदके
ददर्श कन्यां तां तत्र दीप्तामग्निशिखाम् इव
nāhuṣiḥ prekṣamāṇo hi sa nipāne gatodake
dadarśa kanyāṃ tāṃ tatra dīptāmagniśikhām iva
- 16
तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्याममरवर्णिनीम्
सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना
tāmapṛcchatsa dṛṣṭvaiva kanyāmamaravarṇinīm
sāntvayitvā nṛpaśreṣṭhaḥ sāmnā paramavalgunā
- 17
का त्वं चारुमुखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला
दीर्घं ध्यायसि चात्यर्थं कस्माच्छ्वसिषि चातुरा
kā tvaṃ cārumukhī śyāmā sumṛṣṭamaṇikuṇḍalā
dīrghaṃ dhyāyasi cātyarthaṃ kasmācchvasiṣi cāturā
- 18
कथं च पतिता ह्य् अस्मिन्कूपे वीरुत्तृणावृते
दुहिता चैव कस्य त्वं वद सर्वं सुमध्यमे
kathaṃ ca patitā hy asminkūpe vīruttṛṇāvṛte
duhitā caiva kasya tvaṃ vada sarvaṃ sumadhyame
- 19
देवयान्युवाच
यो ऽसौ देवैर्हतान्दैत्यान् उत्थापयति विद्यया
तस्य शुक्रस्य कन्याहं त्वं मां नूनं न बुध्यसे
devayānyuvāca
yo 'sau devairhatāndaityān utthāpayati vidyayā
tasya śukrasya kanyāhaṃ tvaṃ māṃ nūnaṃ na budhyase
- 20
एष मे दक्षिणो राजन्पाणिस्ताम्रनखाङ्गुलिः
समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः
eṣa me dakṣiṇo rājanpāṇistāmranakhāṅguliḥ
samuddhara gṛhītvā māṃ kulīnastvaṃ hi me mataḥ
- 21
जानामि त्वां च संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम्
तस्मान्मां पतितां कूपाद् अस्माद् उद्धर्तुमर्हसि
jānāmi tvāṃ ca saṃśāntaṃ vīryavantaṃ yaśasvinam
tasmānmāṃ patitāṃ kūpād asmād uddhartumarhasi
- 22
शौनक उवाच
तामथ ब्राह्मणीं स्त्रीं च विज्ञाय नहुषात्मजः
गृहीत्वा दक्षिणे पाणाव् उज्जहार ततोऽवटात्
śaunaka uvāca
tāmatha brāhmaṇīṃ strīṃ ca vijñāya nahuṣātmajaḥ
gṛhītvā dakṣiṇe pāṇāv ujjahāra tato'vaṭāt
- 23
उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात्कूपान्नराधिपः
आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्वपुरं ययौ
uddhṛtya caināṃ tarasā tasmātkūpānnarādhipaḥ
āmantrayitvā suśroṇīṃ yayātiḥ svapuraṃ yayau
- 24
गते तु नाहुषे तस्मिन्देवयान्यपि निन्दिता
उवाच शोकसंतप्ता घूर्णिकामागतां पुनः
gate tu nāhuṣe tasmindevayānyapi ninditā
uvāca śokasaṃtaptā ghūrṇikāmāgatāṃ punaḥ
- 25
देवयान्युवाच
त्वरितं घूर्णिके गच्छ सर्वमाचक्ष्व मे पितुः
नेदानीं तु प्रवेक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः
devayānyuvāca
tvaritaṃ ghūrṇike gaccha sarvamācakṣva me pituḥ
nedānīṃ tu pravekṣyāmi nagaraṃ vṛṣaparvaṇaḥ
- 26
शौनक उवाच
सा तु वै त्वरितं गत्वा घूर्णिकासुरमन्दिरम्
दृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं कम्पमाना विचेतना
śaunaka uvāca
sā tu vai tvaritaṃ gatvā ghūrṇikāsuramandiram
dṛṣṭvā kāvyamuvācedaṃ kampamānā vicetanā
- 27
आचख्यौ च महाभागा देवयानी वने हता
शर्मिष्ठया महाप्राज्ञ दुहित्रा वृषपर्वणः
ācakhyau ca mahābhāgā devayānī vane hatā
śarmiṣṭhayā mahāprājña duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ
- 28
श्रुत्वा दुहितरं काव्यस्तदा शर्मिष्ठया हताम्
त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाणः सुतां वने
śrutvā duhitaraṃ kāvyastadā śarmiṣṭhayā hatām
tvarayā niryayau duḥkhānmārgamāṇaḥ sutāṃ vane
- 29
दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं तपोवने
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्
dṛṣṭvā duhitaraṃ kāvyo devayānīṃ tapovane
bāhubhyāṃ sampariṣvajya duḥkhito vākyamabravīt
- 30
आत्मदोषैर्नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः
मन्ये दुश्चरितं ते ऽस्ति तस्येयं निष्कृतिः कृता
ātmadoṣairniyacchanti sarve duḥkhasukhe janāḥ
manye duścaritaṃ te 'sti tasyeyaṃ niṣkṛtiḥ kṛtā

