113 shlokas
- 1
सूत उवाच
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम्
सूर्याचन्द्रमसावेतौ भ्राजन्तौ यावदेव तु
sūta uvāca
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sūryacandramasorgatim
sūryācandramasāvetau bhrājantau yāvadeva tu
- 2
सप्तद्वीपसमुद्राणां द्वीपानां भाति विस्तरः
विस्तरार्धं पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः
saptadvīpasamudrāṇāṃ dvīpānāṃ bhāti vistaraḥ
vistarārdhaṃ pṛthivyāstu bhavedanyatra bāhyataḥ
- 3
पर्यासपरिमाणं च चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः
पर्यासपारिमाण्यात्तु बुधैस्तुल्यं दिवः स्मृतम्
paryāsaparimāṇaṃ ca candrādityau prakāśataḥ
paryāsapārimāṇyāttu budhaistulyaṃ divaḥ smṛtam
- 4
त्रींल्लोकान्प्रति सामान्यात्सूर्यो यात्यविलम्बतः
अचिरात्तु प्रकाशेन अवनात्तु रविः स्मृतः
trīṃllokānprati sāmānyātsūryo yātyavilambataḥ
acirāttu prakāśena avanāttu raviḥ smṛtaḥ
- 5
भूयो भूयः प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः
महितत्वान्महच्छब्दो ह्यस्मिन्नर्थे निगद्यते
bhūyo bhūyaḥ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryayoḥ
mahitatvānmahacchabdo hyasminnarthe nigadyate
- 6
अस्य भारतवर्षस्य विष्कम्भात्तुल्यविस्तृतम्
मण्डलं भास्करस्याथ योजनैस्तन्निबोधत
asya bhāratavarṣasya viṣkambhāttulyavistṛtam
maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanaistannibodhata
- 7
नवयोजनसाहस्रो विस्तारो मण्डलस्य तु
विस्तारात्त्रिगुणश्चापि परिणाहोऽत्र मण्डले
navayojanasāhasro vistāro maṇḍalasya tu
vistārāttriguṇaścāpi pariṇāho'tra maṇḍale
- 8
विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव भास्कराद्द्विगुणः शशी
अतः पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः पुनः
viṣkambhānmaṇḍalāccaiva bhāskarāddviguṇaḥ śaśī
ataḥ pṛthivyā vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanaiḥ punaḥ
- 9
सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्डलस्य तु
इत्येतदिह संख्यातं पुराणे परिमाणतः
saptadvīpasamudrāyā vistāro maṇḍalasya tu
ityetadiha saṃkhyātaṃ purāṇe parimāṇataḥ
- 10
तद्वक्ष्यामि प्रसंख्याय साम्प्रतं चाभिमानिभिः
अभिमानिनो ह्यतीता ये तुल्यास्ते साम्प्रतैस्त्विह
tadvakṣyāmi prasaṃkhyāya sāmprataṃ cābhimānibhiḥ
abhimānino hyatītā ye tulyāste sāmprataistviha
- 11
देवादेवैर् अतीतास्तु रूपैर्नामभिरेव च
तस्माद्वै साम्प्रतैर्देवैर्वक्ष्यामि वसुधातलम्
devādevair atītāstu rūpairnāmabhireva ca
tasmādvai sāmpratairdevairvakṣyāmi vasudhātalam
- 12
दिव्यस्य संनिवेशो वै साम्प्रतैरेव कृत्स्नशः
शतार्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता
divyasya saṃniveśo vai sāmprataireva kṛtsnaśaḥ
śatārdhakoṭivistārā pṛthivī kṛtsnaśaḥ smṛtā
- 13
तस्याश्चार्धप्रमाणं च मेरोश्चैवोत्तरोत्तरम्
मेरोर्मध्ये प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता
tasyāścārdhapramāṇaṃ ca meroścaivottarottaram
merormadhye pratidiśaṃ koṭirekā tu sā smṛtā
- 14
तथा शतसहस्राणामेकोननवतिं पुनः
पञ्चाशच्च सहस्राणि पृथिव्यर्धस्य विस्तरः
tathā śatasahasrāṇāmekonanavatiṃ punaḥ
pañcāśacca sahasrāṇi pṛthivyardhasya vistaraḥ
- 15
पृथिव्या विस्तरं कृत्यं योजनैस्तं निबोधत
तिस्रः कोट्यस्तु विस्तारात्संख्यातास्तु चतुर्दिशम्
pṛthivyā vistaraṃ kṛtyaṃ yojanaistaṃ nibodhata
tisraḥ koṭyastu vistārātsaṃkhyātāstu caturdiśam
- 16
तथा शतसहस्राणाम् एकोनाशीतिर् उच्यते
सप्तद्वीपसमुद्रायाः पृथिव्याः स तु विस्तरः
tathā śatasahasrāṇām ekonāśītir ucyate
saptadvīpasamudrāyāḥ pṛthivyāḥ sa tu vistaraḥ
- 17
विस्तारं त्रिगुणं चैव पृथिव्यन्तरमण्डलम्
गणितं योजनानां तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः
vistāraṃ triguṇaṃ caiva pṛthivyantaramaṇḍalam
gaṇitaṃ yojanānāṃ tu koṭyastvekādaśa smṛtāḥ
- 18
तथा शतसहस्राणां सप्तत्रिंशाधिकास्तु ताः
इत्येतद्वै प्रसंख्यातं पृथिव्यन्तरमण्डलम्
tathā śatasahasrāṇāṃ saptatriṃśādhikāstu tāḥ
ityetadvai prasaṃkhyātaṃ pṛthivyantaramaṇḍalam
- 19
तारकासंनिवेशस्य दिवि यावत्तु मण्डलम्
पर्याप्तसंनिवेशस्य भूमेस्तावत्तु मण्डलम्
tārakāsaṃniveśasya divi yāvattu maṇḍalam
paryāptasaṃniveśasya bhūmestāvattu maṇḍalam
- 20
पर्यासपरिमाणं च भूमेस्तुल्यं दिवः स्मृतम्
मेरोः प्राच्यां दिशायां तु मानसोत्तरमूर्धनि
paryāsaparimāṇaṃ ca bhūmestulyaṃ divaḥ smṛtam
meroḥ prācyāṃ diśāyāṃ tu mānasottaramūrdhani
- 21
वस्त्वेकसारा माहेन्द्री पुण्या हेमपरिष्कृता
दक्षिणेन पुनर्मेरोर्मानसस्य तु पृष्ठतः
vastvekasārā māhendrī puṇyā hemapariṣkṛtā
dakṣiṇena punarmerormānasasya tu pṛṣṭhataḥ
- 22
वैवस्वतो निवसति यमः संयमने पुरे
प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर्मानसस्य तु मूर्धनि
vaivasvato nivasati yamaḥ saṃyamane pure
pratīcyāṃ tu punarmerormānasasya tu mūrdhani
- 23
सुषा नाम पुरी रम्या वरुणस्यापि धीमतः
दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्धनि
suṣā nāma purī ramyā varuṇasyāpi dhīmataḥ
diśyuttarasyāṃ merostu mānasasyaiva mūrdhani
- 24
तुल्या महेन्द्रपुर्यापि सोमस्यापि विभावरी
मानसोत्तरपृष्ठे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम्
tulyā mahendrapuryāpi somasyāpi vibhāvarī
mānasottarapṛṣṭhe tu lokapālāścaturdiśam
- 25
स्थिता धर्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च
लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने
sthitā dharmavyavasthārthaṃ lokasaṃrakṣaṇāya ca
lokapālopariṣṭāttu sarvato dakṣiṇāyane
- 26
काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिस्तत्र निबोधत
दक्षिणोपक्रमे सूर्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति
kāṣṭhāgatasya sūryasya gatistatra nibodhata
dakṣiṇopakrame sūryaḥ kṣipteṣuriva sarpati
- 27
ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति
मध्यगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः
jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati
madhyagaścāmarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ
- 28
वैवस्वते संयमने उद्यन्सूर्यः प्रदृश्यते
सुषायामर्धरात्रस्तु विभावर्यास्तम् एति च
vaivasvate saṃyamane udyansūryaḥ pradṛśyate
suṣāyāmardharātrastu vibhāvaryāstam eti ca
- 29
वैवस्वते संयमने मध्याह्ने तु रविर्यदा
सुषायामथ वारुण्यामुत्तिष्ठन्स तु दृश्यते
vaivasvate saṃyamane madhyāhne tu raviryadā
suṣāyāmatha vāruṇyāmuttiṣṭhansa tu dṛśyate
- 30
विभावर्यामर्धरात्रं माहेन्द्र्यामस्तमेव च
सुषायामथ वारुण्यां मध्याह्ने तु रविर्यदा
vibhāvaryāmardharātraṃ māhendryāmastameva ca
suṣāyāmatha vāruṇyāṃ madhyāhne tu raviryadā

