85 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
कथं गच्छत्यमावास्यां मासि मासि दिवं नृपः
ऐलः पुरूरवाः सूत तर्पयेत कथं पितॄन्
एतदिच्छामहे श्रोतुं प्रभावं तस्य धीमतः
ṛṣaya ūcuḥ
kathaṃ gacchatyamāvāsyāṃ māsi māsi divaṃ nṛpaḥ
ailaḥ purūravāḥ sūta tarpayeta kathaṃ pitṝn
etadicchāmahe śrotuṃ prabhāvaṃ tasya dhīmataḥ
- 2
सूत उवाच
एतदेव तु पप्रच्छ मनुः स मधुसूदनम्
सूर्यपुत्राय चोवाच यथा तन्मे निबोधत
sūta uvāca
etadeva tu papraccha manuḥ sa madhusūdanam
sūryaputrāya covāca yathā tanme nibodhata
- 3
मत्स्य उवाच
तस्य चाहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं विस्तरेण तु
ऐलस्य दिवि संयोगं सोमेन सह धीमता
matsya uvāca
tasya cāhaṃ pravakṣyāmi prabhāvaṃ vistareṇa tu
ailasya divi saṃyogaṃ somena saha dhīmatā
- 4
सोमाच्चैवामृतप्राप्तिः पितॄणां तर्पणं तथा
सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्तास्तथैव च
somāccaivāmṛtaprāptiḥ pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ tathā
saumyā barhiṣadaḥ kāvyā agniṣvāttāstathaiva ca
- 5
यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च नक्षत्राणां समागतौ
अमावास्यां निवसत एकस्मिन्नथ मण्डले
yadā candraśca sūryaśca nakṣatrāṇāṃ samāgatau
amāvāsyāṃ nivasata ekasminnatha maṇḍale
- 6
तदा स गच्छति द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ
अमावास्याममावास्यां मातामहपितामहौ
tadā sa gacchati draṣṭuṃ divākaraniśākarau
amāvāsyāmamāvāsyāṃ mātāmahapitāmahau
- 7
अभिवाद्य तु तौ तत्र कालापेक्षः स तिष्ठति
प्रचस्कन्द ततः सोममर्चयित्वा परिश्रमात्
abhivādya tu tau tatra kālāpekṣaḥ sa tiṣṭhati
pracaskanda tataḥ somamarcayitvā pariśramāt
- 8
ऐलः पुरूरवा विद्वान्मासि श्राद्धचिकीर्षया
ततः स दिवि सोमं वै ह्युपतस्थे पितॄनपि
ailaḥ purūravā vidvānmāsi śrāddhacikīrṣayā
tataḥ sa divi somaṃ vai hyupatasthe pitṝnapi
- 9
द्विलवं कुहूमात्रं च तावुभौ तु निधाय सः
सिनीवालीप्रमाणाल्पकुहूमात्रव्रतोदये
dvilavaṃ kuhūmātraṃ ca tāvubhau tu nidhāya saḥ
sinīvālīpramāṇālpakuhūmātravratodaye
- 10
कुहूमात्रं पित्रुद्देशं ज्ञात्वा कुहूमुपासाते
तमुपास्य ततः सोमं कलापेक्षी प्रतीक्षते
kuhūmātraṃ pitruddeśaṃ jñātvā kuhūmupāsāte
tamupāsya tataḥ somaṃ kalāpekṣī pratīkṣate
- 11
स्वधामृतं तु सोमाद्वै वसंस्तेषां च तृप्तये
दशभिः पञ्चभिश्चैव स्वधामृतपरिस्रवैः
कृष्णपक्षभुजां प्रीतिर्द्रुह्यते परमांशुभिः
svadhāmṛtaṃ tu somādvai vasaṃsteṣāṃ ca tṛptaye
daśabhiḥ pañcabhiścaiva svadhāmṛtaparisravaiḥ
kṛṣṇapakṣabhujāṃ prītirdruhyate paramāṃśubhiḥ
- 12
सद्योऽभिक्षरता तेन सौम्येन मधुना च सः
निवापेष्वथ दत्तेषु पित्र्येण विधिना तु वै
sadyo'bhikṣaratā tena saumyena madhunā ca saḥ
nivāpeṣvatha datteṣu pitryeṇa vidhinā tu vai
- 13
स्वधामृतेन सौम्येन तर्पयामास वै पितॄन्
सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्तास्तथैव च
svadhāmṛtena saumyena tarpayāmāsa vai pitṝn
saumyā barhiṣadaḥ kāvyā agniṣvāttāstathaiva ca
- 14
ऋतुरग्निः स्मृतो विप्रैरृतुं संवत्सरं विदुः
जज्ञिरे ऋतवस्तस्मादृतुभ्यो ह्यार्तवा अभवन्
ṛturagniḥ smṛto viprairṛtuṃ saṃvatsaraṃ viduḥ
jajñire ṛtavastasmādṛtubhyo hyārtavā abhavan
- 15
पितर ऋतवोऽर्धमासा विज्ञेया ऋतुसूनवः
पितामहास्तु ऋतवो ह्यमावास्याब्दसूनवः
प्रपितामहाः स्मृता देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः
pitara ṛtavo'rdhamāsā vijñeyā ṛtusūnavaḥ
pitāmahāstu ṛtavo hyamāvāsyābdasūnavaḥ
prapitāmahāḥ smṛtā devāḥ pañcābdā brahmaṇaḥ sutāḥ
- 16
सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्ता इति त्रिधा
गृहस्था ये तु यज्वानो हविर्यज्ञार्तवाश्च ये
स्मृता बर्हिषदस्ते वै पुराणे निश्चयं गताः
saumyā barhiṣadaḥ kāvyā agniṣvāttā iti tridhā
gṛhasthā ye tu yajvāno haviryajñārtavāśca ye
smṛtā barhiṣadaste vai purāṇe niścayaṃ gatāḥ
- 17
गृहमेधिनश्च यज्वानो ह्यग्निष्वात्तार्तवाः स्मृताः
अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दांस्तु निबोधत
gṛhamedhinaśca yajvāno hyagniṣvāttārtavāḥ smṛtāḥ
aṣṭakāpatayaḥ kāvyāḥ pañcābdāṃstu nibodhata
- 18
तेषु संवत्सरो ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः
सोमस्त्विड्वत्सरश्चैव वायुश्चैवानुवत्सरः
teṣu saṃvatsaro hyagniḥ sūryastu parivatsaraḥ
somastviḍvatsaraścaiva vāyuścaivānuvatsaraḥ
- 19
रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दा ये युगात्मकाः
कालेनाधिष्ठितस्तेषु चन्द्रमाः स्रवते सुधाम्
rudrastu vatsarasteṣāṃ pañcābdā ye yugātmakāḥ
kālenādhiṣṭhitasteṣu candramāḥ sravate sudhām
- 20
एते स्मृता देवकृत्याः सोमपाश्चोष्मपाश्च ये
तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः
ete smṛtā devakṛtyāḥ somapāścoṣmapāśca ye
tāṃstena tarpayāmāsa yāvadāsītpurūravāḥ
- 21
यस्मात्प्रसूयते सोमो मासि मासि विशेषतः
ततः स्वधाभृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम्
एतत्तदमृतं सोममवाप मधु चैव हि
yasmātprasūyate somo māsi māsi viśeṣataḥ
tataḥ svadhābhṛtaṃ tadvai pitṝṇāṃ somapāyinām
etattadamṛtaṃ somamavāpa madhu caiva hi
- 22
ततः पीतसुधं सोमं सूर्योऽसावेकरश्मिना
आप्यायते सुषुम्नेन सोमं तु सोमपायिनम्
tataḥ pītasudhaṃ somaṃ sūryo'sāvekaraśminā
āpyāyate suṣumnena somaṃ tu somapāyinam
- 23
निःशेषा वै कलाः पूर्वा युगपद्व्यापयन्पुरा
सुषुम्नाप्यायमानस्य भागं भागमहःक्रमात्
niḥśeṣā vai kalāḥ pūrvā yugapadvyāpayanpurā
suṣumnāpyāyamānasya bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt
- 24
कलाः क्षीयन्ति कृष्णास्ताः शुक्ला ह्याप्याययन्ति च
एवं सा सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः
kalāḥ kṣīyanti kṛṣṇāstāḥ śuklā hyāpyāyayanti ca
evaṃ sā sūryavīryeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ
- 25
पौर्णमास्यां स दृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः
एवमाप्यायितः सोमः शुक्लपक्षेऽप्यहःक्रमात्
देवैः पीतसुधं सोमं पुरा पश्चात्पिबेद्रविः
paurṇamāsyāṃ sa dṛśyeta śuklaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ
evamāpyāyitaḥ somaḥ śuklapakṣe'pyahaḥkramāt
devaiḥ pītasudhaṃ somaṃ purā paścātpibedraviḥ
- 26
पीतं पञ्चदशाहं तु रश्मिनैकेन भास्करः
आप्याययत्सुषुम्नेन भागं भागमहःक्रमात्
pītaṃ pañcadaśāhaṃ tu raśminaikena bhāskaraḥ
āpyāyayatsuṣumnena bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt
- 27
सुषुम्नाप्यायमानस्य शुक्ला वर्धन्ति वै कलाः
तस्माद्ध्रसन्ति वै कृष्णाः शुक्ला ह्याप्याययन्ति च
suṣumnāpyāyamānasya śuklā vardhanti vai kalāḥ
tasmāddhrasanti vai kṛṣṇāḥ śuklā hyāpyāyayanti ca
- 28
एवमाप्यायते सोमः क्षयिते च पुनः पुनः
समृद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
evamāpyāyate somaḥ kṣayite ca punaḥ punaḥ
samṛddhirevaṃ somasya pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ
- 29
इत्येष पितृमान्सोमः स्मृतस्तद्वसुधात्मकः
कान्तः पञ्चदशैः सार्धं सुधाभृतपरिस्रवैः
ityeṣa pitṛmānsomaḥ smṛtastadvasudhātmakaḥ
kāntaḥ pañcadaśaiḥ sārdhaṃ sudhābhṛtaparisravaiḥ
- 30
अतः परं प्रवक्ष्यामि पर्वणां संधयश्च याः
यथा ग्रथ्नन्ति पर्वाणि आवृत्तादिक्षुवेणुवत्
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi parvaṇāṃ saṃdhayaśca yāḥ
yathā grathnanti parvāṇi āvṛttādikṣuveṇuvat

