86 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
यदिदं भारतं वर्षं यस्मिन्स्वायम्भुवादयः
चतुर्दशैव मनवः प्रजासर्गं ससर्जिरे
ṛṣaya ūcuḥ
yadidaṃ bhārataṃ varṣaṃ yasminsvāyambhuvādayaḥ
caturdaśaiva manavaḥ prajāsargaṃ sasarjire
- 2
एतद्वेदितुम् इच्छामः सकाशात्तव सुव्रत
उत्तरश्रवणं भूयः प्रब्रूहि वदतां वर
etadveditum icchāmaḥ sakāśāttava suvrata
uttaraśravaṇaṃ bhūyaḥ prabrūhi vadatāṃ vara
- 3
एतच्छ्रुत्वा ऋषीणां तु प्राब्रवील्लौमहर्षणिः
पौराणिकस्तदा सूत ऋषीणां भावितात्मनाम्
etacchrutvā ṛṣīṇāṃ tu prābravīllaumaharṣaṇiḥ
paurāṇikastadā sūta ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
- 4
बुद्ध्या विचार्य बहुधा विमृश्य च पुनः पुनः
तेभ्यस्तु कथयामास उत्तरश्रवणं तदा
buddhyā vicārya bahudhā vimṛśya ca punaḥ punaḥ
tebhyastu kathayāmāsa uttaraśravaṇaṃ tadā
- 5
सूत उवाच
अथाहं वर्णयिष्यामि वर्षेऽस्मिन्भारते प्रजाः
भरणात्प्रजनाच्चैव मनुर्भरत उच्यते
sūta uvāca
athāhaṃ varṇayiṣyāmi varṣe'sminbhārate prajāḥ
bharaṇātprajanāccaiva manurbharata ucyate
- 6
निरुक्तवचनैश्चैव वर्षं तद्भारतं स्मृतम्
यतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यमश्चापि हि स्मृतः
niruktavacanaiścaiva varṣaṃ tadbhārataṃ smṛtam
yataḥ svargaśca mokṣaśca madhyamaścāpi hi smṛtaḥ
- 7
न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्मविधिः स्मृतः
भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोधत
na khalvanyatra martyānāṃ bhūmau karmavidhiḥ smṛtaḥ
bhāratasyāsya varṣasya nava bhedānnibodhata
- 8
इन्द्रद्वीपः कशेरुश्च ताम्रपर्णो गभस्तिमान्
नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः
indradvīpaḥ kaśeruśca tāmraparṇo gabhastimān
nāgadvīpastathā saumyo gandharvastvatha vāruṇaḥ
- 9
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः
योजनानां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरः
ayaṃ tu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ
yojanānāṃ sahasraṃ tu dvīpo'yaṃ dakṣiṇottaraḥ
- 10
आयतस्तु कुमारीतो गङ्गायाः प्रवहावधिः
तिर्यगूर्ध्वं तु विस्तीर्णः सहस्राणि दशैव तु
āyatastu kumārīto gaṅgāyāḥ pravahāvadhiḥ
tiryagūrdhvaṃ tu vistīrṇaḥ sahasrāṇi daśaiva tu
- 11
द्वीपो ह्युपनिविष्टोऽयं म्लेच्छैरन्तेषु सर्वशः
यवनाश्च किराताश्च तस्यान्ते पूर्वपश्चिमे
dvīpo hyupaniviṣṭo'yaṃ mlecchairanteṣu sarvaśaḥ
yavanāśca kirātāśca tasyānte pūrvapaścime
- 12
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः
इज्यायुतवणिज्यादि वर्तयन्तो व्यवस्थिताः
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāśca bhāgaśaḥ
ijyāyutavaṇijyādi vartayanto vyavasthitāḥ
- 13
तेषां स व्यवहारोऽयं वर्तनं तु परस्परम्
धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु
teṣāṃ sa vyavahāro'yaṃ vartanaṃ tu parasparam
dharmārthakāmasaṃyukto varṇānāṃ tu svakarmasu
- 14
संकल्पपञ्चमानां तु आश्रमाणां यथाविधि
इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिरिह मानुषे
saṃkalpapañcamānāṃ tu āśramāṇāṃ yathāvidhi
iha svargāpavargārthaṃ pravṛttiriha mānuṣe
- 15
यस्त्वयं मानवो द्वीपस्तिर्यग्यामः प्रकीर्तितः
य एनं जयते कृत्स्नं स सम्राडिति कीर्तितः
yastvayaṃ mānavo dvīpastiryagyāmaḥ prakīrtitaḥ
ya enaṃ jayate kṛtsnaṃ sa samrāḍiti kīrtitaḥ
- 16
अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षजितां स्मृतः
स्वराडसौ स्मृतो लोकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात्
ayaṃ lokastu vai samrāḍantarikṣajitāṃ smṛtaḥ
svarāḍasau smṛto lokaḥ punarvakṣyāmi vistarāt
- 17
सप्त चास्मिन्महावर्षे विश्रुताः कुलपर्वताः
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि
sapta cāsminmahāvarṣe viśrutāḥ kulaparvatāḥ
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣavānapi
- 18
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च इत्येते कुलपर्वताः
तेषां सहस्रशश्चान्ये पर्वतास्तु समीपतः
vindhyaśca pāriyātraśca ityete kulaparvatāḥ
teṣāṃ sahasraśaścānye parvatāstu samīpataḥ
- 19
अभिज्ञातास्ततश्चान्ये विपुलाश्चित्रसानवः
अन्ये तेभ्यः परिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः
abhijñātāstataścānye vipulāścitrasānavaḥ
anye tebhyaḥ parijñātā hrasvā hrasvopajīvinaḥ
- 20
तैर्विमिश्रा जानपदा आर्या म्लेच्छाश्च सर्वतः
पिबन्ति बहुला नद्यो गङ्गा सिन्धुः सरस्वती
tairvimiśrā jānapadā āryā mlecchāśca sarvataḥ
pibanti bahulā nadyo gaṅgā sindhuḥ sarasvatī
- 21
शतद्रुश्चन्द्रभागा च यमुना सरयूस्तथा
ऐरावती वितस्ता च विशाला देविका कुहूः
śatadruścandrabhāgā ca yamunā sarayūstathā
airāvatī vitastā ca viśālā devikā kuhūḥ
- 22
गोमती धौतपापा च बाहुदा च दृषद्वती
कौशिकी तु तृतीया च निश्चला गण्डकी तथा
gomatī dhautapāpā ca bāhudā ca dṛṣadvatī
kauśikī tu tṛtīyā ca niścalā gaṇḍakī tathā
- 23
इक्षुर्लौहितम् इत्येता हिमवत्पार्श्वनिःसृताः
वेदस्मृतिर्वेत्रवती वृत्रघ्नी सिन्धुरेव च
पर्णाशा नर्मदा चैव कावेरी महती तथा
ikṣurlauhitam ityetā himavatpārśvaniḥsṛtāḥ
vedasmṛtirvetravatī vṛtraghnī sindhureva ca
parṇāśā narmadā caiva kāverī mahatī tathā
- 24
पारा च धन्वतीरूपा विदुषा वेणुमत्यपि
शिप्रा ह्यवन्ती कुन्ती च पारियात्राश्रिताः स्मृताः
pārā ca dhanvatīrūpā viduṣā veṇumatyapi
śiprā hyavantī kuntī ca pāriyātrāśritāḥ smṛtāḥ
- 25
शोणो महानदश्चैव नन्दना सुकृशा क्षमा
मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च
तमसा पिप्पली श्येनी तथा चित्रोत्पलापि च
śoṇo mahānadaścaiva nandanā sukṛśā kṣamā
mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathaiva ca
tamasā pippalī śyenī tathā citrotpalāpi ca
- 26
विमला चञ्चला चैव तथा च धूतवाहिनी
शुक्तिमन्ती शुनी लज्जा मुकुटा ह्रादिकापि च
ऋष्यवन्तप्रसूतास्ता नद्योऽमलजलाः शुभाः
vimalā cañcalā caiva tathā ca dhūtavāhinī
śuktimantī śunī lajjā mukuṭā hrādikāpi ca
ṛṣyavantaprasūtāstā nadyo'malajalāḥ śubhāḥ
- 27
तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या क्षिप्रा च ऋषभा नदी
वेणा वैतरणी चैव विश्वमाला कुमुद्वती
tāpī payoṣṇī nirvindhyā kṣiprā ca ṛṣabhā nadī
veṇā vaitaraṇī caiva viśvamālā kumudvatī
- 28
तोया चैव महागौरी दुर्गमा तु शिला तथा
विन्ध्यपादप्रसूतास्ताः सर्वाः शीतजलाः शुभाः
toyā caiva mahāgaurī durgamā tu śilā tathā
vindhyapādaprasūtāstāḥ sarvāḥ śītajalāḥ śubhāḥ
- 29
गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणी च वञ्जुला
तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी चैव तु
दक्षिणापथनद्यस्ताः सह्यपादाद्विनिःसृताः
godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇī ca vañjulā
tuṅgabhadrā suprayogā vāhyā kāverī caiva tu
dakṣiṇāpathanadyastāḥ sahyapādādviniḥsṛtāḥ
- 30
कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजा ह्युत्पलावती
मलयप्रसूता नद्यस्ताः सर्वाः शीतजलाः शुभाः
kṛtamālā tāmraparṇī puṣpajā hyutpalāvatī
malayaprasūtā nadyastāḥ sarvāḥ śītajalāḥ śubhāḥ

