64 shlokas
- 1
सूत उवाच
गोमेदकं प्रवक्ष्यामि षष्ठं द्वीपं तपोधनाः
सुरोदकसमुद्रस्तु गोमेदेन समावृतः
sūta uvāca
gomedakaṃ pravakṣyāmi ṣaṣṭhaṃ dvīpaṃ tapodhanāḥ
surodakasamudrastu gomedena samāvṛtaḥ
- 2
शाल्मलस्य तु विस्ताराद्द्विगुणस्तस्य विस्तरः
तस्मिन्द्वीपे तु विज्ञेयौ पर्वतौ द्वौ समाहितौ
śālmalasya tu vistārāddviguṇastasya vistaraḥ
tasmindvīpe tu vijñeyau parvatau dvau samāhitau
- 3
प्रथमः सुमना नाम जात्यञ्जनमयो गिरिः
द्वितीयः कुमुदो नाम सर्वौषधिसमन्वितः
prathamaḥ sumanā nāma jātyañjanamayo giriḥ
dvitīyaḥ kumudo nāma sarvauṣadhisamanvitaḥ
- 4
शातकौम्भमयः श्रीमान्विज्ञेयः सुमहाचितः
समुद्रेक्षुरसोदेन वृतो गोमेदकश्च सः
śātakaumbhamayaḥ śrīmānvijñeyaḥ sumahācitaḥ
samudrekṣurasodena vṛto gomedakaśca saḥ
- 5
षष्ठेन तु समुद्रेण सुरोदाद्द्विगुणेन च
धातकीकुमुदश्चैव हव्यपुत्रौ सुविस्तृतौ
ṣaṣṭhena tu samudreṇa surodāddviguṇena ca
dhātakīkumudaścaiva havyaputrau suvistṛtau
- 6
सौमनं प्रथमं वर्षं धातकीखण्डमुच्यते
धातकिनः स्मृतं तद्वै प्रथमं प्रथमस्य तु
saumanaṃ prathamaṃ varṣaṃ dhātakīkhaṇḍamucyate
dhātakinaḥ smṛtaṃ tadvai prathamaṃ prathamasya tu
- 7
गोमेदं यत्स्मृतं वर्षं नाम्ना सर्वसुखं तु तत्
कुमुदस्य द्वितीयस्य द्वितीयं कुमुदं ततः
gomedaṃ yatsmṛtaṃ varṣaṃ nāmnā sarvasukhaṃ tu tat
kumudasya dvitīyasya dvitīyaṃ kumudaṃ tataḥ
- 8
एतौ द्वौ पर्वतौ वृत्तौ शेषौ सर्वसमुच्छ्रितौ
पूर्वेण तस्य द्वीपस्य सुमनाः पर्वतः स्थितः
etau dvau parvatau vṛttau śeṣau sarvasamucchritau
pūrveṇa tasya dvīpasya sumanāḥ parvataḥ sthitaḥ
- 9
प्राक्पश्चिमायतैः पादैरासमुद्रादिति स्थितः
पश्चार्धे कुमुदस्तस्य एवमेव स्थितस्तु वै
prākpaścimāyataiḥ pādairāsamudrāditi sthitaḥ
paścārdhe kumudastasya evameva sthitastu vai
- 10
एतैः पर्वतपादैस्तु स देशो वै द्विधाकृतः
दक्षिणार्धं तु द्वीपस्य धातकीखण्डमुच्यते
etaiḥ parvatapādaistu sa deśo vai dvidhākṛtaḥ
dakṣiṇārdhaṃ tu dvīpasya dhātakīkhaṇḍamucyate
- 11
कुमुदं तूत्तरे तस्य द्वितीयं वर्षमुत्तमम्
एतौ जनपदौ द्वौ तु गोमेदस्य तु विस्तृतौ
kumudaṃ tūttare tasya dvitīyaṃ varṣamuttamam
etau janapadau dvau tu gomedasya tu vistṛtau
- 12
अतः परं प्रवक्ष्यामि सप्तमं द्वीपमुत्तमम्
समुद्रेक्षुरसं चैव गोमेदाद्द्विगुणं हि सः
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi saptamaṃ dvīpamuttamam
samudrekṣurasaṃ caiva gomedāddviguṇaṃ hi saḥ
- 13
आवृत्य तिष्ठति द्वीपः पुष्करः पुष्करैर्वृतः
पुष्करेण वृतः श्रीमांश्चित्रसानुमहागिरिः
āvṛtya tiṣṭhati dvīpaḥ puṣkaraḥ puṣkarairvṛtaḥ
puṣkareṇa vṛtaḥ śrīmāṃścitrasānumahāgiriḥ
- 14
कूटैश्चित्रैर्मणिमयैः शिलाजालसमुद्भवैः
द्वीपस्यैव तु पूर्वार्धे चित्रसानुः स्थितो महान्
kūṭaiścitrairmaṇimayaiḥ śilājālasamudbhavaiḥ
dvīpasyaiva tu pūrvārdhe citrasānuḥ sthito mahān
- 15
परिमण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः सप्तविंशतिः
ऊर्ध्वं स वै चतुर्विंशद्योजनानां महाबलः
parimaṇḍalasahasrāṇi vistīrṇaḥ saptaviṃśatiḥ
ūrdhvaṃ sa vai caturviṃśadyojanānāṃ mahābalaḥ
- 16
द्वीपार्धस्य परिक्षिप्तः पश्चिमे मानसो गिरिः
स्थितो वेलासमीपे तु पूर्वचन्द्र इवोदितः
dvīpārdhasya parikṣiptaḥ paścime mānaso giriḥ
sthito velāsamīpe tu pūrvacandra ivoditaḥ
- 17
योजनानां सहस्राणि सार्धं पञ्चाशदुच्छ्रितः
तस्य पुत्रो महावीतः पश्चिमार्धस्य रक्षिता
yojanānāṃ sahasrāṇi sārdhaṃ pañcāśaducchritaḥ
tasya putro mahāvītaḥ paścimārdhasya rakṣitā
- 18
पूर्वार्धे पर्वतस्यापि द्विधा देशस्तु स स्मृतः
स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः
pūrvārdhe parvatasyāpi dvidhā deśastu sa smṛtaḥ
svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ
- 19
विस्तारान्मण्डलाच्चैव गोमेदाद्द्विगुणेन तु
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि तेषु जीवन्ति मानवाः
vistārānmaṇḍalāccaiva gomedāddviguṇena tu
triṃśadvarṣasahasrāṇi teṣu jīvanti mānavāḥ
- 20
विपर्ययो न तेष्वस्ति एतत्स्वाभाविकं स्मृतम्
आरोग्यं सुखबाहुल्यं मानसीं सिद्धिमास्थिताः
viparyayo na teṣvasti etatsvābhāvikaṃ smṛtam
ārogyaṃ sukhabāhulyaṃ mānasīṃ siddhimāsthitāḥ
- 21
सुखमायुश्च रूपं च त्रिषु द्वीपेषु सर्वशः
अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां तुल्यास्ते वीर्यरूपतः
sukhamāyuśca rūpaṃ ca triṣu dvīpeṣu sarvaśaḥ
adhamottamau na teṣvāstāṃ tulyāste vīryarūpataḥ
- 22
न तत्र वध्यवधकौ नेर्ष्यासूया भयं तथा
न लोभो न च दम्भो वा न च द्वेषः परिग्रहः
na tatra vadhyavadhakau nerṣyāsūyā bhayaṃ tathā
na lobho na ca dambho vā na ca dveṣaḥ parigrahaḥ
- 23
सत्यानृते न तेष्वास्तां धर्माधर्मौ तथैव च
वर्णाश्रमाणां वार्त्ता च पाशुपाल्यं वणिक्कृषिः
satyānṛte na teṣvāstāṃ dharmādharmau tathaiva ca
varṇāśramāṇāṃ vārttā ca pāśupālyaṃ vaṇikkṛṣiḥ
- 24
त्रयीविद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा दण्ड एव च
न तत्र वर्षं नद्यो वा शीतोष्णं च न विद्यते
trayīvidyā daṇḍanītiḥ śuśrūṣā daṇḍa eva ca
na tatra varṣaṃ nadyo vā śītoṣṇaṃ ca na vidyate
- 25
उद्भिदान्युदकानि स्युर्गिरिप्रस्रवणानि च
तुल्योत्तरकुरूणां तु कालस्तत्र तु सर्वदा
udbhidānyudakāni syurgiriprasravaṇāni ca
tulyottarakurūṇāṃ tu kālastatra tu sarvadā
- 26
सर्वतः सुखकालोऽसौ जराक्लेशविवर्जितः
सर्गस्तु धातकीखण्डे महावीते तथैव च
sarvataḥ sukhakālo'sau jarākleśavivarjitaḥ
sargastu dhātakīkhaṇḍe mahāvīte tathaiva ca
- 27
एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः
द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रस्तत्समस्तु वै
evaṃ dvīpāḥ samudraistu sapta saptabhirāvṛtāḥ
dvīpasyānantaro yastu samudrastatsamastu vai
- 28
एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परम्
अपां चैव समुद्रेकात्समुद्र इति संज्ञितः
evaṃ dvīpasamudrāṇāṃ vṛddhirjñeyā parasparam
apāṃ caiva samudrekātsamudra iti saṃjñitaḥ
- 29
ऋषद्वसन्त्यो वर्षेषु प्रजा यत्र चतुर्विधाः
ऋषिरत्येव रमणे वर्षन्त्वेतेन तेषु वै
ṛṣadvasantyo varṣeṣu prajā yatra caturvidhāḥ
ṛṣiratyeva ramaṇe varṣantvetena teṣu vai
- 30
उदयतीन्दौ पूर्वे तु समुद्रः पूर्यते सदा
प्रक्षीयमाने बहुले क्षीयतेऽस्तमिते च वै
udayatīndau pūrve tu samudraḥ pūryate sadā
prakṣīyamāne bahule kṣīyate'stamite ca vai

