58 shlokas
- 1
एवं श्रुत्वा कथां दिव्यामब्रुवंल्लौमहर्षणिम्
सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः
evaṃ śrutvā kathāṃ divyāmabruvaṃllaumaharṣaṇim
sūryācandramasoścāraṃ grahāṇāṃ caiva sarvaśaḥ
- 2
ऋषय ऊचुः
भ्रमन्ति कथमेतानि ज्योतींषि रविमण्डले
अव्यूहेनैव सर्वाणि तथा चासंकरेण वा
ṛṣaya ūcuḥ
bhramanti kathametāni jyotīṃṣi ravimaṇḍale
avyūhenaiva sarvāṇi tathā cāsaṃkareṇa vā
- 3
कश्च भ्रामयते तानि भ्रमन्ति यदि वा स्वयम्
एतद्वेदितुम् इच्छामस्ततो निगद सत्तम
kaśca bhrāmayate tāni bhramanti yadi vā svayam
etadveditum icchāmastato nigada sattama
- 4
सूत उवाच
भूतसंमोहनं ह्येतद्ब्रुवतो मे निबोधत
प्रत्यक्षमपि दृश्यं तत्संमोहयति वै प्रजाः
sūta uvāca
bhūtasaṃmohanaṃ hyetadbruvato me nibodhata
pratyakṣamapi dṛśyaṃ tatsaṃmohayati vai prajāḥ
- 5
योऽसौ चतुर्दशर्क्षेषु शिशुमारो व्यवस्थितः
उत्तानपादपुत्रोऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि
yo'sau caturdaśarkṣeṣu śiśumāro vyavasthitaḥ
uttānapādaputro'sau meḍhībhūto dhruvo divi
- 6
सैष भ्रमन्भ्रामयते चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह
भ्रमन्तमनुसर्पन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्
saiṣa bhramanbhrāmayate candrādityau grahaiḥ saha
bhramantamanusarpanti nakṣatrāṇi ca cakravat
- 7
ध्रुवस्य मनसा यो वै भ्रमते ज्योतिषां गणः
वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धः प्रसर्पति
dhruvasya manasā yo vai bhramate jyotiṣāṃ gaṇaḥ
vātānīkamayairbandhairdhruve baddhaḥ prasarpati
- 8
तेषां भेदश्च योगश्च तथा कालस्य निश्चयः
अस्तोदयास्तथोत्पाता अयने दक्षिणोत्तरे
teṣāṃ bhedaśca yogaśca tathā kālasya niścayaḥ
astodayāstathotpātā ayane dakṣiṇottare
- 9
विषुवद्ग्रहवर्णश्च सर्वमेतद्ध्रुवेरितम्
जीमूता नाम ते मेघा यदेभ्यो जीवसम्भवः
viṣuvadgrahavarṇaśca sarvametaddhruveritam
jīmūtā nāma te meghā yadebhyo jīvasambhavaḥ
- 10
द्वितीय आवहन्वायुर्मेघास्ते त्वभिसंश्रिताः
इतो योजनमात्राच्च अध्यर्धविकृता अपि
dvitīya āvahanvāyurmeghāste tvabhisaṃśritāḥ
ito yojanamātrācca adhyardhavikṛtā api
- 11
वृष्टिसर्गस्तथा तेषां धारासारः प्रकीर्तितः
पुष्करावर्तका नाम ये मेघाः पक्षसम्भवाः
vṛṣṭisargastathā teṣāṃ dhārāsāraḥ prakīrtitaḥ
puṣkarāvartakā nāma ye meghāḥ pakṣasambhavāḥ
- 12
शक्रेण पक्षाश्छिन्ना वै पर्वतानां महौजसा
कामगानां समृद्धानां भूतानां नाशमिच्छताम्
śakreṇa pakṣāśchinnā vai parvatānāṃ mahaujasā
kāmagānāṃ samṛddhānāṃ bhūtānāṃ nāśamicchatām
- 13
पुष्करा नाम ते पक्षा बृहन्तस्तोयधारिणः
पुष्करावर्तका नाम कारणेनेह शब्दिताः
puṣkarā nāma te pakṣā bṛhantastoyadhāriṇaḥ
puṣkarāvartakā nāma kāraṇeneha śabditāḥ
- 14
नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वराश्च ते
कल्पान्तवृष्टिकर्तारः कल्पान्ताग्नेर्नियामकाः
nānārūpadharāścaiva mahāghorasvarāśca te
kalpāntavṛṣṭikartāraḥ kalpāntāgnerniyāmakāḥ
- 15
वाय्वाधारा वहन्ते वै सामृताः कल्पसाधकाः
यान्यस्याण्डस्य भिन्नस्य प्राकृतान्यभवंस्तदा
vāyvādhārā vahante vai sāmṛtāḥ kalpasādhakāḥ
yānyasyāṇḍasya bhinnasya prākṛtānyabhavaṃstadā
- 16
समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयं प्रभुः
तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्तिताः
samutpannaścaturvaktraḥ svayaṃ prabhuḥ
tānyevāṇḍakapālāni sarve meghāḥ prakīrtitāḥ
- 17
तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषाम्विशेषतः
तेषां श्रेष्ठश्च पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः
teṣāmāpyāyanaṃ dhūmaḥ sarveṣāmviśeṣataḥ
teṣāṃ śreṣṭhaśca parjanyaścatvāraścaiva diggajāḥ
- 18
गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह
कुलमेकं द्विधा भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्
gajānāṃ parvatānāṃ ca meghānāṃ bhogibhiḥ saha
kulamekaṃ dvidhā bhūtaṃ yonirekā jalaṃ smṛtam
- 19
पर्जन्यो दिग्गजाश्चैव हेमन्ते शीतसम्भवम्
तुषारवर्षं वर्षन्ति वृद्धा ह्यन्नविवृद्धये
parjanyo diggajāścaiva hemante śītasambhavam
tuṣāravarṣaṃ varṣanti vṛddhā hyannavivṛddhaye
- 20
षष्ठः परिवहो नाम वायुस्तेषां परायणः
यौ ऽसौ बिभर्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम्
ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma vāyusteṣāṃ parāyaṇaḥ
yau 'sau bibharti bhagavāngaṅgāmākāśagocarām
- 21
दिव्यामृतजलां पुण्यां त्रिपथामिति विश्रुताम्
तस्या विस्पन्दितं तोयं दिग्गजाः पृथुभिः करैः
divyāmṛtajalāṃ puṇyāṃ tripathāmiti viśrutām
tasyā vispanditaṃ toyaṃ diggajāḥ pṛthubhiḥ karaiḥ
- 22
शीकरान्सम्प्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः
दक्षिणेन गिरिर्योऽसौ हेमकूट इति स्मृतः
śīkarānsampramuñcanti nīhāra iti sa smṛtaḥ
dakṣiṇena giriryo'sau hemakūṭa iti smṛtaḥ
- 23
उदग्धिमवतः शैलस्योत्तरे चैव दक्षिणे
पुण्ड्रं नाम समाख्यातं सम्यग्वृष्टिविवृद्धये
udagdhimavataḥ śailasyottare caiva dakṣiṇe
puṇḍraṃ nāma samākhyātaṃ samyagvṛṣṭivivṛddhaye
- 24
तस्मिन्प्रवर्तते वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम्
ततो हिमवतो वायुर्हिमं तत्र समुद्भवम्
tasminpravartate varṣaṃ tattuṣārasamudbhavam
tato himavato vāyurhimaṃ tatra samudbhavam
- 25
आनयत्यात्मवेगेन सिञ्चयानो महागिरिम्
हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्
ānayatyātmavegena siñcayāno mahāgirim
himavantamatikramya vṛṣṭiśeṣaṃ tataḥ param
- 26
इभास्ये च ततः पश्चादिदं भूतविवृद्धये
वर्षद्वयं समाख्यातं सम्यग्वृष्टिविवृद्धये
ibhāsye ca tataḥ paścādidaṃ bhūtavivṛddhaye
varṣadvayaṃ samākhyātaṃ samyagvṛṣṭivivṛddhaye
- 27
मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्तितम्
सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते
meghāścāpyāyanaṃ caiva sarvametatprakīrtitam
sūrya eva tu vṛṣṭīnāṃ sraṣṭā samupadiśyate
- 28
वर्षं घर्मं हिमं रात्रिं संध्ये चैव दिनं तथा
शुभाशुभफलानीह ध्रुवात्सर्वं प्रवर्तते
varṣaṃ gharmaṃ himaṃ rātriṃ saṃdhye caiva dinaṃ tathā
śubhāśubhaphalānīha dhruvātsarvaṃ pravartate
- 29
ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चापः सूर्यो वै गृह्य तिष्ठति
सर्वभूतशरीरेषु त्वापो ह्यनुश्रिताश्च याः
dhruveṇādhiṣṭhitāścāpaḥ sūryo vai gṛhya tiṣṭhati
sarvabhūtaśarīreṣu tvāpo hyanuśritāśca yāḥ
- 30
दह्यमानेषु तेष्वेव जङ्गमस्थावरेषु च
धूमभूतास्तु ता ह्यापो निष्क्रामन्तीह सर्वशः
dahyamāneṣu teṣveva jaṅgamasthāvareṣu ca
dhūmabhūtāstu tā hyāpo niṣkrāmantīha sarvaśaḥ

