84 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
यदेतद्भवता प्रोक्तं श्रुतं सर्वमशेषतः
कथं देवगृहाणि स्युः पुनर्ज्योतींषि वर्णय
ṛṣaya ūcuḥ
yadetadbhavatā proktaṃ śrutaṃ sarvamaśeṣataḥ
kathaṃ devagṛhāṇi syuḥ punarjyotīṃṣi varṇaya
- 2
सूत उवाच
एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम्
यथा देवगृहाणि स्युः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा
sūta uvāca
etatsarvaṃ pravakṣyāmi sūryācandramasorgatim
yathā devagṛhāṇi syuḥ sūryācandramasostathā
- 3
अग्नेर्व्युष्टौ रजन्यां वै ब्रह्मणाव्यक्तयोनिना
अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसा वृतम्
agnervyuṣṭau rajanyāṃ vai brahmaṇāvyaktayoninā
avyākṛtamidaṃ tvāsīnnaiśena tamasā vṛtam
- 4
चतुर्भूतावशिष्टेऽस्मिन्ब्रह्मणा समधिष्ठिते
स्वयम्भूर्भगवांस्तत्र लोकतत्त्वार्थसाधकः
caturbhūtāvaśiṣṭe'sminbrahmaṇā samadhiṣṭhite
svayambhūrbhagavāṃstatra lokatattvārthasādhakaḥ
- 5
खद्योतरूपी विचरन्नाविर्भावं व्यचिन्तयत्
ज्ञात्वाग्निं कल्पकालादाव् अपः पृथ्वीं च संश्रिता
khadyotarūpī vicarannāvirbhāvaṃ vyacintayat
jñātvāgniṃ kalpakālādāv apaḥ pṛthvīṃ ca saṃśritā
- 6
स संभृत्य प्रकाशार्थं त्रिधा तुल्योऽभवत्पुनः
पाचको यस्तु लोकेऽस्मिन्पार्थिवः सोऽग्निरुच्यते
sa saṃbhṛtya prakāśārthaṃ tridhā tulyo'bhavatpunaḥ
pācako yastu loke'sminpārthivaḥ so'gnirucyate
- 7
यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निश्च स स्मृतः
वैद्युतो जाठरः सौम्यो वैद्युतश्चाप्यबिन्धनः
yaścāsau tapate sūrye śuciragniśca sa smṛtaḥ
vaidyuto jāṭharaḥ saumyo vaidyutaścāpyabindhanaḥ
- 8
तेजोभिश्चाप्यते कश्चित्कश्चिद् एवाप्य् अनिन्धनः
काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः
tejobhiścāpyate kaścitkaścid evāpy anindhanaḥ
kāṣṭhendhanastu nirmathyaḥ so 'dbhiḥ śāmyati pāvakaḥ
- 9
अर्चिष्मान्पचनोऽग्निस्तु निष्प्रभः सौम्यलक्षणः
यश्चासौ मण्डले शुक्ले निरूष्मा न प्रकाशते
arciṣmānpacano'gnistu niṣprabhaḥ saumyalakṣaṇaḥ
yaścāsau maṇḍale śukle nirūṣmā na prakāśate
- 10
प्रभा सौरी तु पादेन अस्तं याति दिवाकरे
अग्निमाविशते रात्रौ तस्मादग्निः प्रकाशते
prabhā saurī tu pādena astaṃ yāti divākare
agnimāviśate rātrau tasmādagniḥ prakāśate
- 11
उदिते तु पुनः सूर्ये ऊष्माग्नेस्तु समाविशत्
पादेन तेजसश्चाग्नेस्तस्मात्संतपते दिवा
udite tu punaḥ sūrye ūṣmāgnestu samāviśat
pādena tejasaścāgnestasmātsaṃtapate divā
- 12
प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौर्याग्नेये तु तेजसी
परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते दिवानिशम्
prākāśyaṃ ca tathauṣṇyaṃ ca sauryāgneye tu tejasī
parasparānupraveśādāpyāyete divāniśam
- 13
उत्तरे चैव भूम्यर्धे तथा ह्यस्मिंस्तु दक्षिणे
उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्य् अपः
uttare caiva bhūmyardhe tathā hyasmiṃstu dakṣiṇe
uttiṣṭhati punaḥ sūrye rātrirāviśate hy apaḥ
- 14
तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात्
अस्तं गते पुनः सूर्ये अहर्वै प्रविशत्य् अपः
tasmāttāmrā bhavantyāpo divārātripraveśanāt
astaṃ gate punaḥ sūrye aharvai praviśaty apaḥ
- 15
तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला ह्यापो दृश्यन्ति भासुराः
एतेन क्रमयोगेण भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे
tasmānnaktaṃ punaḥ śuklā hyāpo dṛśyanti bhāsurāḥ
etena kramayogeṇa bhūmyardhe dakṣiṇottare
- 16
उदयास्तमये ह्यत्र अहोरात्रं विशत्य् अपः
यश्चासौ तपते सूर्यः सो ऽपः पिबति रश्मिभिः
udayāstamaye hyatra ahorātraṃ viśaty apaḥ
yaścāsau tapate sūryaḥ so 'paḥ pibati raśmibhiḥ
- 17
सहस्रपादस्त्वेषोऽग्नी रक्तकुम्भनिभस्तु सः
आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः
sahasrapādastveṣo'gnī raktakumbhanibhastu saḥ
ādatte sa tu nāḍīnāṃ sahasreṇa samantataḥ
- 18
अपो नदीसमुद्रेभ्यो ह्रदकूपेभ्य एव च
तस्य रश्मिसहस्रेण शीतवर्षोष्णनिःस्रवः
apo nadīsamudrebhyo hradakūpebhya eva ca
tasya raśmisahasreṇa śītavarṣoṣṇaniḥsravaḥ
- 19
तासां चतुःशतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः
चन्दनाश्चैव मेध्याश्च केतनाश्चेतनास्तथा
tāsāṃ catuḥśataṃ nāḍyo varṣante citramūrtayaḥ
candanāścaiva medhyāśca ketanāścetanāstathā
- 20
अमृता जीवनाः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः
हिमोद्भवाश्च तेऽन्योन्यं रश्मयस्त्रिंशतः स्मृताः
चन्द्रताराग्रहैः सर्वैः पीता भानोर्गभस्तयः
amṛtā jīvanāḥ sarvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ
himodbhavāśca te'nyonyaṃ raśmayastriṃśataḥ smṛtāḥ
candratārāgrahaiḥ sarvaiḥ pītā bhānorgabhastayaḥ
- 21
एता मध्यास्तथान्याश्च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः
शुक्लाश्च ककुभश्चैव गावो विश्वसृतश्च याः
etā madhyāstathānyāśca hlādinyo himasarjanāḥ
śuklāśca kakubhaścaiva gāvo viśvasṛtaśca yāḥ
- 22
शुक्लास्ता नामतः सर्वास्त्रिंशतो घर्मसर्जनाः
संबिभ्रति हि ताः सर्वा मनुष्यान्देवताः पितॄन्
śuklāstā nāmataḥ sarvāstriṃśato gharmasarjanāḥ
saṃbibhrati hi tāḥ sarvā manuṣyāndevatāḥ pitṝn
- 23
मनुष्यानोषधीभिश्च स्वधया च पितॄनपि
अमृतेन सुरान्सर्वान्संततं परितर्पयन्
manuṣyānoṣadhībhiśca svadhayā ca pitṝnapi
amṛtena surānsarvānsaṃtataṃ paritarpayan
- 24
वसन्ते चैव ग्रीष्मे च शनैः संतपते त्रिभिः
वर्षासु च शरद्येवं चतुर्भिः संप्रवर्षति
vasante caiva grīṣme ca śanaiḥ saṃtapate tribhiḥ
varṣāsu ca śaradyevaṃ caturbhiḥ saṃpravarṣati
- 25
हेमन्ते शिशिरे चैव हिमोत्सर्गस्त्रिभिः पुनः
ओषधीषु बलं धत्ते सुधां च स्वधया पुनः
hemante śiśire caiva himotsargastribhiḥ punaḥ
oṣadhīṣu balaṃ dhatte sudhāṃ ca svadhayā punaḥ
- 26
सूर्योऽमरत्वममृते त्रयस्त्रिषु नियच्छति
एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम्
sūryo'maratvamamṛte trayastriṣu niyacchati
evaṃ raśmisahasraṃ tu sauraṃ lokārthasādhakam
- 27
भिद्यते ऋतुमासाद्य सहस्रं बहुधा पुनः
इत्येवं मण्डलं शुक्लं भास्वरं लोकसंज्ञितम्
bhidyate ṛtumāsādya sahasraṃ bahudhā punaḥ
ityevaṃ maṇḍalaṃ śuklaṃ bhāsvaraṃ lokasaṃjñitam
- 28
नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च
चन्द्र ऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसम्भवाः
nakṣatragrahasomānāṃ pratiṣṭhā yonireva ca
candra ṛkṣagrahāḥ sarve vijñeyāḥ sūryasambhavāḥ
- 29
सुषुम्ना सूर्यरश्मिर्या क्षीणं शशिनमेधते
हरिकेशः पुरस्तात्तु यो वै नक्षत्रयोनिकृत्
suṣumnā sūryaraśmiryā kṣīṇaṃ śaśinamedhate
harikeśaḥ purastāttu yo vai nakṣatrayonikṛt
- 30
दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिराप्याययद्बुधम्
विश्वावसुश्च यः पश्चाच्छुक्रयोनिश्च स स्मृतः
dakṣiṇe viśvakarmā tu raśmirāpyāyayadbudham
viśvāvasuśca yaḥ paścācchukrayoniśca sa smṛtaḥ

