79 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
कति द्वीपाः समुद्रा वा पर्वता वा कति प्रभो
कियन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च काः स्मृताः
ṛṣaya ūcuḥ
kati dvīpāḥ samudrā vā parvatā vā kati prabho
kiyanti caiva varṣāṇi teṣu nadyaśca kāḥ smṛtāḥ
- 2
महाभूमिप्रमाणं च लोकालोकस्तथैव च
पर्याप्तिं परिमाणं च गतिश्चन्द्रार्कयोस्तथा
mahābhūmipramāṇaṃ ca lokālokastathaiva ca
paryāptiṃ parimāṇaṃ ca gatiścandrārkayostathā
- 3
एतद्ब्रवीहि नः सर्वं विस्तरेण यथार्थवित्
त्वदुक्तमेतत्सकलं श्रोतुमिच्छामहे वयम्
etadbravīhi naḥ sarvaṃ vistareṇa yathārthavit
tvaduktametatsakalaṃ śrotumicchāmahe vayam
- 4
सूत उवाच
द्वीपभेदसहस्राणि सप्त चान्तर्गतानि च
न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं वै सकलं जगत्
sūta uvāca
dvīpabhedasahasrāṇi sapta cāntargatāni ca
na śakyante krameṇeha vaktuṃ vai sakalaṃ jagat
- 5
सप्तैव तु प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह
तेषां मनुष्यतर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते
saptaiva tu pravakṣyāmi candrādityagrahaiḥ saha
teṣāṃ manuṣyatarkeṇa pramāṇāni pracakṣate
- 6
अचिन्त्याः खलु ये भावास्तांस्तु तर्केण साधयेत्
प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणम्
acintyāḥ khalu ye bhāvāstāṃstu tarkeṇa sādhayet
prakṛtibhyaḥ paraṃ yacca tadacintyasya lakṣaṇam
- 7
सप्त वर्षाणि वक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथाविधम्
विस्तरं मण्डलं यच्च योजनैस्तान्निबोधत
sapta varṣāṇi vakṣyāmi jambūdvīpaṃ yathāvidham
vistaraṃ maṇḍalaṃ yacca yojanaistānnibodhata
- 8
योजनानां सहस्राणि शतं द्वीपस्य विस्तरः
नानाजनपदाकीर्णं पुरैश्च विविधैः शुभैः
yojanānāṃ sahasrāṇi śataṃ dvīpasya vistaraḥ
nānājanapadākīrṇaṃ puraiśca vividhaiḥ śubhaiḥ
- 9
सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम्
सर्वधातुपिनद्धैस्तैः शिलाजालसमुद्गतैः
siddhacāraṇasaṃkīrṇaṃ parvatairupaśobhitam
sarvadhātupinaddhaistaiḥ śilājālasamudgataiḥ
- 10
पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिस्तु समन्ततः
प्रागायता महापार्श्वाः षडिमे वर्षपर्वताः
parvataprabhavābhiśca nadībhistu samantataḥ
prāgāyatā mahāpārśvāḥ ṣaḍime varṣaparvatāḥ
- 11
अवगाह्य ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ
हिमप्रायश्च हिमवान्हेमकूटश्च हेमवान्
avagāhya hyubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau
himaprāyaśca himavānhemakūṭaśca hemavān
- 12
सर्वतः सुमुखश्चापि निषधः पर्वतो महान्
चातुर्वर्ण्यस्तु सौवर्णो मेरुश्चोल्बमयः स्मृतः
चतुर्विंशत्सहस्राणि विस्तीर्णः स चतुर्दिशम्
sarvataḥ sumukhaścāpi niṣadhaḥ parvato mahān
cāturvarṇyastu sauvarṇo meruścolbamayaḥ smṛtaḥ
caturviṃśatsahasrāṇi vistīrṇaḥ sa caturdiśam
- 13
वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्रः समाहितः
नानावर्णैः समः पार्श्वैः प्रजापतिगुणान्वितः
vṛttākṛtipramāṇaśca caturasraḥ samāhitaḥ
nānāvarṇaiḥ samaḥ pārśvaiḥ prajāpatiguṇānvitaḥ
- 14
नाभीबन्धनसम्भूतो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः
पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्राह्मण्यं तस्य तेन वै
nābhībandhanasambhūto brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ
pūrvataḥ śvetavarṇastu brāhmaṇyaṃ tasya tena vai
- 15
पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्येत
भृङ्गिपत्त्रीनभश्चैव पश्चिमेन समन्वितः
तेनास्य शूद्रता सिद्धा मेरोर्नामार्थकर्मतः
pītaśca dakṣiṇenāsau tena vaiśyatvamiṣyeta
bhṛṅgipattrīnabhaścaiva paścimena samanvitaḥ
tenāsya śūdratā siddhā merornāmārthakarmataḥ
- 16
पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं स्वभावतः
तेनास्य क्षत्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः
pārśvamuttaratastasya raktavarṇaṃ svabhāvataḥ
tenāsya kṣatrabhāvaḥ syāditi varṇāḥ prakīrtitāḥ
- 17
नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतः पीतो हिरण्मयः
मयूरबर्हवर्णश्च शातकौम्भः स शृङ्गवान्
nīlaśca vaiḍūryamayaḥ śvetaḥ pīto hiraṇmayaḥ
mayūrabarhavarṇaśca śātakaumbhaḥ sa śṛṅgavān
- 18
एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः
तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्रमुच्यते
ete parvatarājānaḥ siddhacāraṇasevitāḥ
teṣāmantaraviṣkambho navasāhasramucyate
- 19
मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः समन्ततः
चतुर्विंशत्सहस्राणि विस्तीर्णो योजनैः समः
madhye tvilāvṛtaṃ nāma mahāmeroḥ samantataḥ
caturviṃśatsahasrāṇi vistīrṇo yojanaiḥ samaḥ
- 20
मध्ये तस्य महामेरुर्विधूम इव पावकः
वेद्यर्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्धं तथोत्तरम्
madhye tasya mahāmerurvidhūma iva pāvakaḥ
vedyardhaṃ dakṣiṇaṃ meroruttarārdhaṃ tathottaram
- 21
वर्षाणि यानि सप्तात्र तेषां वै वर्षपर्वताः
द्वे द्वे सहस्रे विस्तीर्णा योजनैर्दक्षिणोत्तरम्
varṣāṇi yāni saptātra teṣāṃ vai varṣaparvatāḥ
dve dve sahasre vistīrṇā yojanairdakṣiṇottaram
- 22
जम्बूद्वीपस्य विस्तारस्तेषामायाम उच्यते
नीलश्च निषधश्चैव तेषां हीनाश्च ये परे
jambūdvīpasya vistārasteṣāmāyāma ucyate
nīlaśca niṣadhaścaiva teṣāṃ hīnāśca ye pare
- 23
श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवाञ्छृङ्गवांश्च यः
जम्बूद्वीपप्रमाणेण ऋषभः परिकीर्त्यते
śvetaśca hemakūṭaśca himavāñchṛṅgavāṃśca yaḥ
jambūdvīpapramāṇeṇa ṛṣabhaḥ parikīrtyate
- 24
तस्माद्द्वादशभागेन हेमकूटोऽपि हीयते
हिमवान्विंशभागेन तस्मादेव प्रहीयते
अष्टाशीतिसहस्राणि हेमकूटो महागिरिः
tasmāddvādaśabhāgena hemakūṭo'pi hīyate
himavānviṃśabhāgena tasmādeva prahīyate
aṣṭāśītisahasrāṇi hemakūṭo mahāgiriḥ
- 25
अशीतिर्हिमवाञ्छैल आयतः पूर्वपश्चिमे
द्वीपस्य मण्डलीभावाद्ध्रासवृद्धी प्रकीर्तिते
aśītirhimavāñchaila āyataḥ pūrvapaścime
dvīpasya maṇḍalībhāvāddhrāsavṛddhī prakīrtite
- 26
वर्षाणां पर्वतानां च यथाभेदं तथोत्तरम्
तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्षाणि सप्त वै
varṣāṇāṃ parvatānāṃ ca yathābhedaṃ tathottaram
teṣāṃ madhye janapadāstāni varṣāṇi sapta vai
- 27
प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु
सप्त तानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम्
prapātaviṣamaistaistu parvatairāvṛtāni tu
sapta tāni nadībhedairagamyāni parasparam
- 28
वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः
इमं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम्
vasanti teṣu sattvāni nānājātīni sarvaśaḥ
imaṃ haimavataṃ varṣaṃ bhārataṃ nāma viśrutam
- 29
हेमकूटं परं तस्मान्नाम्ना किम्पुरुषं स्मृतम्
हेमकूटाच्च निषधं हरिवर्षं तदुच्यते
hemakūṭaṃ paraṃ tasmānnāmnā kimpuruṣaṃ smṛtam
hemakūṭācca niṣadhaṃ harivarṣaṃ taducyate
- 30
हरिवर्षात्परं चापि मेरोस्तु तदिलावृतम्
इलावृतात्परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम्
harivarṣātparaṃ cāpi merostu tadilāvṛtam
ilāvṛtātparaṃ nīlaṃ ramyakaṃ nāma viśrutam

