67 shlokas
- 1
मत्स्य उवाच
एवमेकार्णवीभूते शेते लोके महाद्युतिः
प्रच्छाद्य सलिलेनोर्वीं हंसो नारायणस्तदा
matsya uvāca
evamekārṇavībhūte śete loke mahādyutiḥ
pracchādya salilenorvīṃ haṃso nārāyaṇastadā
- 2
महतो रजसो मध्ये महार्णवसरःसु वै
विरजस्कं महाबाहुमक्षयं ब्रह्म यद्विदुः
mahato rajaso madhye mahārṇavasaraḥsu vai
virajaskaṃ mahābāhumakṣayaṃ brahma yadviduḥ
- 3
आत्मरूपप्रकाशेन तमसा संवृतः प्रभुः
मनः सात्त्विकमाधाय यत्र तत्सत्यमासत
ātmarūpaprakāśena tamasā saṃvṛtaḥ prabhuḥ
manaḥ sāttvikamādhāya yatra tatsatyamāsata
- 4
याथातथ्यं परं ज्ञानं भूतं तद्ब्रह्मणा पुरा
रहस्यारण्यकोद्दिष्टं यच्चौपनिषदं स्मृतम्
yāthātathyaṃ paraṃ jñānaṃ bhūtaṃ tadbrahmaṇā purā
rahasyāraṇyakoddiṣṭaṃ yaccaupaniṣadaṃ smṛtam
- 5
पुरुषो यज्ञ इत्येतद्यत्परं परिकीर्तितम्
यश्चान्यः पुरुषाख्यः स्यात्स एष पुरुषोत्तमः
puruṣo yajña ityetadyatparaṃ parikīrtitam
yaścānyaḥ puruṣākhyaḥ syātsa eṣa puruṣottamaḥ
- 6
ये च यज्ञकरा विप्रा ये चर्त्विज इति स्मृताः
अस्मादेव पुरा भूता यज्ञेभ्यः श्रूयतां तथा
ye ca yajñakarā viprā ye cartvija iti smṛtāḥ
asmādeva purā bhūtā yajñebhyaḥ śrūyatāṃ tathā
- 7
ब्रह्माणं प्रथमं वक्त्रादुद्गातारं च सामगम्
होतारमपि चाध्वर्युं बाहुभ्यामसृजत्प्रभुः
brahmāṇaṃ prathamaṃ vaktrādudgātāraṃ ca sāmagam
hotāramapi cādhvaryuṃ bāhubhyāmasṛjatprabhuḥ
- 8
ब्रह्मणो ब्राह्मणाच्छंसि प्रस्तोतारं च सर्वशः
तौ मित्रावरुणौ पृष्ठात्प्रतिप्रस्तारमेव च
brahmaṇo brāhmaṇācchaṃsi prastotāraṃ ca sarvaśaḥ
tau mitrāvaruṇau pṛṣṭhātpratiprastārameva ca
- 9
उदरात्प्रतिहर्तारं पोतारं चैव पार्थिव
अच्छावाकमथोरुभ्यां नेष्टारं चैव पार्थिव
udarātpratihartāraṃ potāraṃ caiva pārthiva
acchāvākamathorubhyāṃ neṣṭāraṃ caiva pārthiva
- 10
पाणिभ्यामथ चाग्नीध्रं सुब्रह्मण्यं च जानुतः
ग्रावस्तुतं तु पादाभ्यामुन्नेतारं च याजुषम्
pāṇibhyāmatha cāgnīdhraṃ subrahmaṇyaṃ ca jānutaḥ
grāvastutaṃ tu pādābhyāmunnetāraṃ ca yājuṣam
- 11
एवमेवैष भगवान्षोडशैव जगत्पतिः
प्रवक्तॄन्सर्वयज्ञानामृत्विजोऽसृजदुत्तमान्
evamevaiṣa bhagavānṣoḍaśaiva jagatpatiḥ
pravaktṝnsarvayajñānāmṛtvijo'sṛjaduttamān
- 12
तदेष वै वेदमयः पुरुषो यज्ञसंज्ञितः
वेदाश्चैतन्मयाः सर्वे साङ्गोपनिषदक्रियाः
tadeṣa vai vedamayaḥ puruṣo yajñasaṃjñitaḥ
vedāścaitanmayāḥ sarve sāṅgopaniṣadakriyāḥ
- 13
स्वपित्येकार्णवे चैव यदाश्चर्यमभूत्पुरा
श्रूयतां तद्यथा विप्रा मार्कण्डेयकुतूहलम्
svapityekārṇave caiva yadāścaryamabhūtpurā
śrūyatāṃ tadyathā viprā mārkaṇḍeyakutūhalam
- 14
गीर्णो भगवतस्तस्य कुक्षावेव महामुनिः
बहुवर्षसहस्रायुस्तस्यैव वरतेजसा
gīrṇo bhagavatastasya kukṣāveva mahāmuniḥ
bahuvarṣasahasrāyustasyaiva varatejasā
- 15
अटंस्तीर्थप्रसङ्गेन पृथिवीं तीर्थगोचराम्
आश्रमाणि च पुण्यानि देवतायतनानि च
aṭaṃstīrthaprasaṅgena pṛthivīṃ tīrthagocarām
āśramāṇi ca puṇyāni devatāyatanāni ca
- 16
देशान्राष्ट्राणि चित्राणि पुराणि विविधानि च
जपहोमपरः शान्तस्तपो घोरं समास्थितः
deśānrāṣṭrāṇi citrāṇi purāṇi vividhāni ca
japahomaparaḥ śāntastapo ghoraṃ samāsthitaḥ
- 17
मार्कण्डेयस्ततस्तस्य शनैर्वक्त्राद्विनिःसृतः
स निष्क्रामन्न चात्मानं जानीते देवमायया
mārkaṇḍeyastatastasya śanairvaktrādviniḥsṛtaḥ
sa niṣkrāmanna cātmānaṃ jānīte devamāyayā
- 18
निष्क्रम्याप्यस्य वदनादेकार्णवमथो जगत्
सर्वतस्तमसाच्छन्नं मार्कण्डेयोऽन्ववैक्षत
niṣkramyāpyasya vadanādekārṇavamatho jagat
sarvatastamasācchannaṃ mārkaṇḍeyo'nvavaikṣata
- 19
तस्योत्पन्नं भयं तीव्रं संशयश्चात्मजीविते
देवदर्शनसंहृष्टो विस्मयं परमं गतः
tasyotpannaṃ bhayaṃ tīvraṃ saṃśayaścātmajīvite
devadarśanasaṃhṛṣṭo vismayaṃ paramaṃ gataḥ
- 20
चिन्तयञ्जलमध्यस्थो मार्कण्डेयो विशङ्कितः
किं नु स्यान्मम चिन्तेयं मोहः स्वप्नोऽनुभूयते
cintayañjalamadhyastho mārkaṇḍeyo viśaṅkitaḥ
kiṃ nu syānmama cinteyaṃ mohaḥ svapno'nubhūyate
- 21
व्यक्तमन्यतमो भावस्तेषां संभावितो मम
न हीदृशं जगत्क्लेशमयुक्तं सत्यमर्हति
vyaktamanyatamo bhāvasteṣāṃ saṃbhāvito mama
na hīdṛśaṃ jagatkleśamayuktaṃ satyamarhati
- 22
नष्टचन्द्रार्कपवने नष्टपर्वतभूतले
कतमः स्यादयं लोक इति चिन्तामवस्थितः
naṣṭacandrārkapavane naṣṭaparvatabhūtale
katamaḥ syādayaṃ loka iti cintāmavasthitaḥ
- 23
ददर्श चापि पुरुषं स्वपन्तं पर्वतोपमम्
सलिलेऽर्धमथो मग्नं जीमूतमिव सागरे
dadarśa cāpi puruṣaṃ svapantaṃ parvatopamam
salile'rdhamatho magnaṃ jīmūtamiva sāgare
- 24
ज्वलन्तमिव तेजोभिर्गोयुक्तमिव भास्करम्
शर्वर्यां जाग्रतमिव भासन्तं स्वेन तेजसा
jvalantamiva tejobhirgoyuktamiva bhāskaram
śarvaryāṃ jāgratamiva bhāsantaṃ svena tejasā
- 25
देवं द्रष्टुमिहायातः को भवानिति विस्मयात्
तथैव स मुनिः कुक्षिं पुनरेव प्रवेशितः
devaṃ draṣṭumihāyātaḥ ko bhavāniti vismayāt
tathaiva sa muniḥ kukṣiṃ punareva praveśitaḥ
- 26
सम्प्रविष्टः पुनः कुक्षिं मार्कण्डेयोऽतिविस्मयः
तथैव तु पुनर्भूयो विजानन्स्वप्नदर्शनम्
sampraviṣṭaḥ punaḥ kukṣiṃ mārkaṇḍeyo'tivismayaḥ
tathaiva tu punarbhūyo vijānansvapnadarśanam
- 27
स तथैव यथापूर्वं यो धरामटते पुरा
पुण्यतीर्थजलोपेतां विविधान्याश्रमाणि च
sa tathaiva yathāpūrvaṃ yo dharāmaṭate purā
puṇyatīrthajalopetāṃ vividhānyāśramāṇi ca
- 28
क्रतुभिर्यजमानाश्च समाप्तवरदक्षिणान्
अपश्यद्देवकुक्षिस्थान्याजकाञ्छतशो द्विजान्
kratubhiryajamānāśca samāptavaradakṣiṇān
apaśyaddevakukṣisthānyājakāñchataśo dvijān
- 29
सद्वृत्तमास्थिताः सर्वे वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः
चत्वारश्चाश्रमाः सम्यग्यथोद्दिष्टा मया तव
sadvṛttamāsthitāḥ sarve varṇā brāhmaṇapūrvakāḥ
catvāraścāśramāḥ samyagyathoddiṣṭā mayā tava
- 30
एवं वर्षशतं साग्रं मार्कण्डेयस्य धीमतः
चरतः पृथिवीं सर्वां न कुक्ष्यन्तः समीक्षितः
evaṃ varṣaśataṃ sāgraṃ mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ
carataḥ pṛthivīṃ sarvāṃ na kukṣyantaḥ samīkṣitaḥ

