108 shlokas
- 1
सूत उवाच
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः
तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते
sūta uvāca
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dvāparasya vidhiṃ punaḥ
tatra tretāyuge kṣīṇe dvāparaṃ pratipadyate
- 2
द्वापरादौ प्रजानां तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या
परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततः सा वै प्रणश्यति
dvāparādau prajānāṃ tu siddhistretāyuge tu yā
parivṛtte yuge tasmiṃstataḥ sā vai praṇaśyati
- 3
ततः प्रवर्तिते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः
लोभो धृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानाम् अविनिश्चयः
tataḥ pravartite tāsāṃ prajānāṃ dvāpare punaḥ
lobho dhṛtirvaṇigyuddhaṃ tattvānām aviniścayaḥ
- 4
प्रध्वंसश्चैव वर्णानां कर्मणां तु विपर्ययः
यात्रा वधः परो दण्डो मानो दर्पोऽक्षमा बलम्
pradhvaṃsaścaiva varṇānāṃ karmaṇāṃ tu viparyayaḥ
yātrā vadhaḥ paro daṇḍo māno darpo'kṣamā balam
- 5
तथा रजस्तमो भूयः प्रवृत्ते द्वापरे पुनः
आद्ये कृते नाधर्मोऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तितः
tathā rajastamo bhūyaḥ pravṛtte dvāpare punaḥ
ādye kṛte nādharmo'sti sa tretāyāṃ pravartitaḥ
- 6
द्वापरे व्याकुलो भूत्वा प्रणश्यति कलौ पुनः
वर्णानां द्वापरे धर्माः संकीर्यन्ते तथाश्रमाः
dvāpare vyākulo bhūtvā praṇaśyati kalau punaḥ
varṇānāṃ dvāpare dharmāḥ saṃkīryante tathāśramāḥ
- 7
द्वैधमुत्पद्यते चैव युगे तस्मिञ्श्रुतिस्मृतौ
द्विधा श्रुतिः स्मृतिश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते
dvaidhamutpadyate caiva yuge tasmiñśrutismṛtau
dvidhā śrutiḥ smṛtiścaiva niścayo nādhigamyate
- 8
अनिश्चयावगमनाद्धर्मतत्त्वं न विद्यते
धर्मतत्त्वे ह्य् अविज्ञाते मतिभेदस्तु जायते
aniścayāvagamanāddharmatattvaṃ na vidyate
dharmatattve hy avijñāte matibhedastu jāyate
- 9
परस्परं विभिन्नास्ते दृष्टीनां विभ्रमेण तु
अतो दृष्टिविभिन्नैस्तैः कृतमत्याकुलं त्विदम्
parasparaṃ vibhinnāste dṛṣṭīnāṃ vibhrameṇa tu
ato dṛṣṭivibhinnaistaiḥ kṛtamatyākulaṃ tvidam
- 10
एको वेदश्चतुष्पादः संहृत्य तु पुनः पुनः
संक्षेपादायुषश्चैव व्यस्यते द्वापरेष्विह
eko vedaścatuṣpādaḥ saṃhṛtya tu punaḥ punaḥ
saṃkṣepādāyuṣaścaiva vyasyate dvāpareṣviha
- 11
वेदश्चैकश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु
ऋषिपुत्रैः पुनर्वेदा भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः
vedaścaikaścaturdhā tu vyasyate dvāparādiṣu
ṛṣiputraiḥ punarvedā bhidyante dṛṣṭivibhramaiḥ
- 12
ते तु ब्राह्मणविन्यासैः स्वरक्रमविपर्ययैः
संहृता ऋग्यजुःसाम्नां संहितास्तैर्महर्षिभिः
te tu brāhmaṇavinyāsaiḥ svarakramaviparyayaiḥ
saṃhṛtā ṛgyajuḥsāmnāṃ saṃhitāstairmaharṣibhiḥ
- 13
सामान्याद्वैकृताच्चैव दृष्टिभिन्नैः क्वचित्क्वचित्
ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि भाष्यविद्यास्तथैव च
sāmānyādvaikṛtāccaiva dṛṣṭibhinnaiḥ kvacitkvacit
brāhmaṇaṃ kalpasūtrāṇi bhāṣyavidyāstathaiva ca
- 14
अन्ये तु प्रस्थितास्तान्वै केचित्तान्प्रत्यवस्थिताः
द्वापरेषु प्रवर्तन्ते भिन्नार्थैस्तैः स्वदर्शनैः
anye tu prasthitāstānvai kecittānpratyavasthitāḥ
dvāpareṣu pravartante bhinnārthaistaiḥ svadarśanaiḥ
- 15
एकमाध्वर्यवं पूर्वमासीद्द्वैधं तु तत्पुनः
सामान्यविपरीतार्थैः कृतं शास्त्राकुलं त्विदम्
ekamādhvaryavaṃ pūrvamāsīddvaidhaṃ tu tatpunaḥ
sāmānyaviparītārthaiḥ kṛtaṃ śāstrākulaṃ tvidam
- 16
आध्वर्यवं च प्रस्थानैर्बहुधा व्याकुलीकृतम्
तथैवाथर्वणां साम्नां विकल्पैः स्वस्य संक्षयैः
ādhvaryavaṃ ca prasthānairbahudhā vyākulīkṛtam
tathaivātharvaṇāṃ sāmnāṃ vikalpaiḥ svasya saṃkṣayaiḥ
- 17
व्याकुलो द्वापरेष्वर्थः क्रियते भिन्नदर्शनैः
द्वापरे संनिवृत्ते ते वेदा नश्यन्ति वै कलौ
vyākulo dvāpareṣvarthaḥ kriyate bhinnadarśanaiḥ
dvāpare saṃnivṛtte te vedā naśyanti vai kalau
- 18
तेषां विपर्ययोत्पन्ना भवन्ति द्वापरे पुनः
अदृष्टिर्मरणं चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः
teṣāṃ viparyayotpannā bhavanti dvāpare punaḥ
adṛṣṭirmaraṇaṃ caiva tathaiva vyādhyupadravāḥ
- 19
वाङ्मनःकर्मभिर्दुःखैर्निर्वेदो जायते ततः
निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा
vāṅmanaḥkarmabhirduḥkhairnirvedo jāyate tataḥ
nirvedājjāyate teṣāṃ duḥkhamokṣavicāraṇā
- 20
विचारणायां वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम्
दोषाणां दर्शनाच्चैव ज्ञानोत्पत्तिस्तु जायते
vicāraṇāyāṃ vairāgyaṃ vairāgyāddoṣadarśanam
doṣāṇāṃ darśanāccaiva jñānotpattistu jāyate
- 21
तेषां मेधाविनां पूर्वं मर्त्ये स्वायम्भुवेऽन्तरे
उत्पस्यन्तीह शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः
teṣāṃ medhāvināṃ pūrvaṃ martye svāyambhuve'ntare
utpasyantīha śāstrāṇāṃ dvāpare paripanthinaḥ
- 22
आयुर्वेदविकल्पाश्च अङ्गानां ज्योतिषस्य च
अर्थशास्त्रविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम्
āyurvedavikalpāśca aṅgānāṃ jyotiṣasya ca
arthaśāstravikalpāśca hetuśāstravikalpanam
- 23
प्रक्रिया कल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकल्पनम्
स्मृतिशास्त्रप्रभेदाश्च प्रस्थानानि पृथक्पृथक्
prakriyā kalpasūtrāṇāṃ bhāṣyavidyāvikalpanam
smṛtiśāstraprabhedāśca prasthānāni pṛthakpṛthak
- 24
द्वापरेष्वभिवर्तन्ते मतिभेदास्तथा नृणाम्
मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्त्ता प्रसिध्यति
dvāpareṣvabhivartante matibhedāstathā nṛṇām
manasā karmaṇā vācā kṛcchrādvārttā prasidhyati
- 25
द्वापरे सर्वभूतानां कालः क्लेशपरः स्मृतः
लोभोऽधृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः
dvāpare sarvabhūtānāṃ kālaḥ kleśaparaḥ smṛtaḥ
lobho'dhṛtirvaṇigyuddhaṃ tattvānāmaviniścayaḥ
- 26
वेदशास्त्रप्रणयनं धर्माणां संकरस्तथा
वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च
vedaśāstrapraṇayanaṃ dharmāṇāṃ saṃkarastathā
varṇāśramaparidhvaṃsaḥ kāmadveṣau tathaiva ca
- 27
पूर्णे वर्षसहस्रे द्वे परमायुस्तदा नृणाम्
निःशेषे द्वापरे तस्मिंस्तस्य संध्या तु पादतः
pūrṇe varṣasahasre dve paramāyustadā nṛṇām
niḥśeṣe dvāpare tasmiṃstasya saṃdhyā tu pādataḥ
- 28
गुणहीनास्तु तिष्ठन्ति धर्मस्य द्वापरस्य तु
तथैव संध्या पादेन अंशस्तस्यां प्रतिष्ठितः
guṇahīnāstu tiṣṭhanti dharmasya dvāparasya tu
tathaiva saṃdhyā pādena aṃśastasyāṃ pratiṣṭhitaḥ
- 29
द्वापरस्य तु पर्याये पुष्यस्य च निबोधत
द्वापरस्यांशशेषे तु प्रतिपत्तिः कलेरथ
dvāparasya tu paryāye puṣyasya ca nibodhata
dvāparasyāṃśaśeṣe tu pratipattiḥ kaleratha
- 30
हिंसा स्तेयानृतं माया दम्भश्चैव तपस्विनाम्
एते स्वभावाः पुष्यस्य साधयन्ति च ताः प्रजाः
hiṃsā steyānṛtaṃ māyā dambhaścaiva tapasvinām
ete svabhāvāḥ puṣyasya sādhayanti ca tāḥ prajāḥ

