32 shlokas
- 1
सूत उवाच
एवमुक्तो मनुस्तेन पप्रच्छ मधुसूदनम्
भगवन्कियद्भिर्वर्षैर्भविष्यत्यन्तरक्षयः
sūta uvāca
evamukto manustena papraccha madhusūdanam
bhagavankiyadbhirvarṣairbhaviṣyatyantarakṣayaḥ
- 2
सत्त्वानि च कथं नाथ रक्षिष्ये मधुसूदन
त्वया सह पुनर्योगः कथं वा भविता मम
sattvāni ca kathaṃ nātha rakṣiṣye madhusūdana
tvayā saha punaryogaḥ kathaṃ vā bhavitā mama
- 3
मत्स्य उवाच
अद्यप्रभृत्यनावृष्टिर्भविष्यति महीतले
यावद्वर्षशतं साग्रं दुर्भिक्षम् अशुभावहम्
matsya uvāca
adyaprabhṛtyanāvṛṣṭirbhaviṣyati mahītale
yāvadvarṣaśataṃ sāgraṃ durbhikṣam aśubhāvaham
- 4
ततो ऽल्पसत्त्वक्षयदा रश्मयः सप्त दारुणाः
सप्तसप्तेर्भविष्यन्ति प्रतप्ताङ्गारवर्षिणः
tato 'lpasattvakṣayadā raśmayaḥ sapta dāruṇāḥ
saptasapterbhaviṣyanti prataptāṅgāravarṣiṇaḥ
- 5
और्वानलोऽपि विकृतिं गमिष्यति युगक्षये
विषाग्निश्चापि पातालात्संकर्षणमुखच्युतः
भवस्यापि ललाटोत्थस्तृतीयनयनानलः
aurvānalo'pi vikṛtiṃ gamiṣyati yugakṣaye
viṣāgniścāpi pātālātsaṃkarṣaṇamukhacyutaḥ
bhavasyāpi lalāṭotthastṛtīyanayanānalaḥ
- 6
त्रिजगन्निर्दहन्क्षोभं समेष्यति महामुने
एवं दग्धा मही सर्वा यदा स्याद्भस्मसंनिभा
trijagannirdahankṣobhaṃ sameṣyati mahāmune
evaṃ dagdhā mahī sarvā yadā syādbhasmasaṃnibhā
- 7
आकाशमूष्मणा तप्तं भविष्यति परंतप
ततः सदेवनक्षत्रं जगद्यास्यति संक्षयम्
ākāśamūṣmaṇā taptaṃ bhaviṣyati paraṃtapa
tataḥ sadevanakṣatraṃ jagadyāsyati saṃkṣayam
- 8
संवर्तो भीमनादश्च द्रोणश्चण्डो बलाहकः
विद्युत्पताकः शोणस्तु सप्तैते लयवारिदाः
saṃvarto bhīmanādaśca droṇaścaṇḍo balāhakaḥ
vidyutpatākaḥ śoṇastu saptaite layavāridāḥ
- 9
अग्निप्रस्वेदसम्भूताः प्लावयिष्यन्ति मेदिनीम्
समुद्राः क्षोभमागत्य चैकत्वेन व्यवस्थिताः
agniprasvedasambhūtāḥ plāvayiṣyanti medinīm
samudrāḥ kṣobhamāgatya caikatvena vyavasthitāḥ
- 10
एतदेकार्णवं सर्वं करिष्यन्ति जगत्त्रयम्
वेदनावमिमां गृह्य सत्त्वबीजानि सर्वशः
etadekārṇavaṃ sarvaṃ kariṣyanti jagattrayam
vedanāvamimāṃ gṛhya sattvabījāni sarvaśaḥ
- 11
आरोप्य रज्जुयोगेन मत्प्रदत्तेन सुव्रत
संयम्य नावं मच्छृङ्गे मत्स्यभावाभिरक्षितः
āropya rajjuyogena matpradattena suvrata
saṃyamya nāvaṃ macchṛṅge matsyabhāvābhirakṣitaḥ
- 12
एकः स्थास्यसि देवेषु दग्धेष्वपि परंतप
सोमसूर्यावहं ब्रह्मा चतुर्लोकसमन्वितः
ekaḥ sthāsyasi deveṣu dagdheṣvapi paraṃtapa
somasūryāvahaṃ brahmā caturlokasamanvitaḥ
- 13
नर्मदा च नदी पुण्या मार्कण्डेयो महानृषिः
भवो वेदाः पुराणानि विद्याभिः सर्वतोवृतम्
narmadā ca nadī puṇyā mārkaṇḍeyo mahānṛṣiḥ
bhavo vedāḥ purāṇāni vidyābhiḥ sarvatovṛtam
- 14
त्वया सार्धमिदं विश्वं स्थास्यत्यन्तरसंक्षये
एवमेकार्णवे जाते चाक्षुषान्तरसंक्षये
tvayā sārdhamidaṃ viśvaṃ sthāsyatyantarasaṃkṣaye
evamekārṇave jāte cākṣuṣāntarasaṃkṣaye
- 15
वेदान्प्रवर्तयिष्यामि त्वत्सर्गादौ महीपते
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत
vedānpravartayiṣyāmi tvatsargādau mahīpate
evamuktvā sa bhagavāṃstatraivāntaradhīyata
- 16
मनुर् अप्यास्थितो योगं वासुदेवप्रसादजम्
अभ्यसन्यावद् आभूतसम्प्लवं पूर्वसूचितम्
manur apyāsthito yogaṃ vāsudevaprasādajam
abhyasanyāvad ābhūtasamplavaṃ pūrvasūcitam
- 17
काले यथोक्ते संजाते वासुदेवमुखोद्गते
शृङ्गी प्रादुर्बभूवाथ मत्स्यरूपी जनार्दनः
kāle yathokte saṃjāte vāsudevamukhodgate
śṛṅgī prādurbabhūvātha matsyarūpī janārdanaḥ
- 18
भुजंगो रज्जुरूपेण मनोः पार्श्वमुपागमत्
भूतान्सर्वान्समाकृष्य योगेनारोप्य धर्मवित्
bhujaṃgo rajjurūpeṇa manoḥ pārśvamupāgamat
bhūtānsarvānsamākṛṣya yogenāropya dharmavit
- 19
भुजंगरज्ज्वा मत्स्यस्य शृङ्गे नावमयोजयत्
उपर्युपस्थितस्तस्याः प्रणिपत्य जनार्दनम्
bhujaṃgarajjvā matsyasya śṛṅge nāvamayojayat
uparyupasthitastasyāḥ praṇipatya janārdanam
- 20
आभूतसम्प्लवे तस्मिन्नतीते योगशायिना
पृष्टेन मनुना प्रोक्तं पुराणं मत्स्यरूपिणा
तदिदानीं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमृषिसत्तमाः
ābhūtasamplave tasminnatīte yogaśāyinā
pṛṣṭena manunā proktaṃ purāṇaṃ matsyarūpiṇā
tadidānīṃ pravakṣyāmi śṛṇudhvamṛṣisattamāḥ
- 21
यद्भवद्भिः पुरा पृष्टः सृष्ट्यादिकमहं द्विजाः
तद् एवैकार्णवे तस्मिन्मनुः पप्रच्छ केशवम्
yadbhavadbhiḥ purā pṛṣṭaḥ sṛṣṭyādikamahaṃ dvijāḥ
tad evaikārṇave tasminmanuḥ papraccha keśavam
- 22
मनुरुवाच
उत्पत्तिं प्रलयं चैव वंशान्मन्वन्तराणि च
वंश्यानुचरितं चैव भुवनस्य च विस्तरम्
manuruvāca
utpattiṃ pralayaṃ caiva vaṃśānmanvantarāṇi ca
vaṃśyānucaritaṃ caiva bhuvanasya ca vistaram
- 23
दानधर्मविधिं चैव श्राद्धकल्पं च शाश्वतम्
वर्णाश्रमविभागं च तथेष्टापूर्तसंज्ञितम्
dānadharmavidhiṃ caiva śrāddhakalpaṃ ca śāśvatam
varṇāśramavibhāgaṃ ca tatheṣṭāpūrtasaṃjñitam
- 24
देवतानां प्रतिष्ठादि यच्चान्यद्विद्यते भुवि
तत्सर्वं विस्तरेण त्वं धर्मं व्याख्यातुमर्हसि
devatānāṃ pratiṣṭhādi yaccānyadvidyate bhuvi
tatsarvaṃ vistareṇa tvaṃ dharmaṃ vyākhyātumarhasi
- 25
मत्स्य उवाच
महाप्रलयकालान्त एतदासीत्तमोमयम्
प्रसुप्तमिव चातर्क्यम् अप्रज्ञातम् अलक्षणम्
matsya uvāca
mahāpralayakālānta etadāsīttamomayam
prasuptamiva cātarkyam aprajñātam alakṣaṇam
- 26
अविज्ञेयम् अविज्ञातं जगत्स्थास्नु चरिष्णु च
ततः स्वयम्भूर् अव्यक्तः प्रभवः पुण्यकर्मणाम्
avijñeyam avijñātaṃ jagatsthāsnu cariṣṇu ca
tataḥ svayambhūr avyaktaḥ prabhavaḥ puṇyakarmaṇām
- 27
व्यञ्जयन्नेतदखिलं प्रादुरासीत्तमोनुदः
यो ऽतीन्द्रियः परो व्यक्ताद् अणुर्ज्यायान्सनातनः
नारायण इति ख्यातः स एकः स्वयम् उद्बभौ
vyañjayannetadakhilaṃ prādurāsīttamonudaḥ
yo 'tīndriyaḥ paro vyaktād aṇurjyāyānsanātanaḥ
nārāyaṇa iti khyātaḥ sa ekaḥ svayam udbabhau
- 28
यः शरीराद् अभिध्याय सिसृक्षुर्विविधं जगत्
अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यम् अवासृजत
yaḥ śarīrād abhidhyāya sisṛkṣurvividhaṃ jagat
apa eva sasarjādau tāsu vīryam avāsṛjata
- 29
तदेवाण्डं समभवद्धेमरूप्यमयं महत्
संवत्सरसहस्रेण सूर्यायुतसमप्रभम्
tadevāṇḍaṃ samabhavaddhemarūpyamayaṃ mahat
saṃvatsarasahasreṇa sūryāyutasamaprabham
- 30
प्रविश्यान्तर्महातेजाः स्वयम् एवात्मसम्भवः
प्रभावाद् अपि तद्व्याप्त्या विष्णुत्वम् अगमत्पुनः
praviśyāntarmahātejāḥ svayam evātmasambhavaḥ
prabhāvād api tadvyāptyā viṣṇutvam agamatpunaḥ

