77 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
चतुर्युगाणि यानि स्युः पूर्वे स्वायम्भुवेऽन्तरे
एषां निसर्गसंख्यां च श्रोतुमिच्छाम विस्तरात्
ṛṣaya ūcuḥ
caturyugāṇi yāni syuḥ pūrve svāyambhuve'ntare
eṣāṃ nisargasaṃkhyāṃ ca śrotumicchāma vistarāt
- 2
सूत उवाच
पृथिवीद्युप्रसङ्गेन मया तु प्रागुदाहृतम्
एतच्चतुर्युगं त्वेवं तद्वक्ष्यामि निबोधत
तत्प्रमाणं प्रसंख्याय विस्तराच्चैव कृत्स्नशः
sūta uvāca
pṛthivīdyuprasaṅgena mayā tu prāgudāhṛtam
etaccaturyugaṃ tvevaṃ tadvakṣyāmi nibodhata
tatpramāṇaṃ prasaṃkhyāya vistarāccaiva kṛtsnaśaḥ
- 3
लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम्
तेनापीह प्रसंख्याय वक्ष्यामि तु चतुर्युगम्
निमेषतुल्यकालानि मात्रालब्धेक्षराणि च
laukikena pramāṇena niṣpādyābdaṃ tu mānuṣam
tenāpīha prasaṃkhyāya vakṣyāmi tu caturyugam
nimeṣatulyakālāni mātrālabdhekṣarāṇi ca
- 4
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठां गणयेत्कलां तु
त्रिंशत्कलाश्चैव भवेन्मुहूर्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते
kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśacca kāṣṭhāṃ gaṇayetkalāṃ tu
triṃśatkalāścaiva bhavenmuhūrtastaistriṃśatā rātryahanī samete
- 5
अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके
रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः
ahorātre vibhajate sūryo mānuṣalaukike
rātriḥ svapnāya bhūtānāṃ ceṣṭāyai karmaṇāmahaḥ
- 6
पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः
कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी
pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ
kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī
- 7
त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासः स उच्यते
शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाभ्यधिकानि तु
पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते
triṃśadye mānuṣā māsāḥ pitryo māsaḥ sa ucyate
śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭyā cābhyadhikāni tu
pitryaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate
- 8
मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत्
पितॄणां तानि वर्षाणि संख्यातानि तु त्रीणि वै
दश च द्व्यधिका मासाः पितृसंख्येह कीर्तिता
mānuṣeṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet
pitṝṇāṃ tāni varṣāṇi saṃkhyātāni tu trīṇi vai
daśa ca dvyadhikā māsāḥ pitṛsaṃkhyeha kīrtitā
- 9
लौकिकेन प्रमाणेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः
एतद्दिव्यमहोरात्रमित्येषा वैदिकी श्रुतिः
laukikena pramāṇena abdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ
etaddivyamahorātramityeṣā vaidikī śrutiḥ
- 10
दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः
अहस्तु यदुदक्चैव रात्रिर्या दक्षिणायनम्
एते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्याते तयोः पुनः
divye rātryahanī varṣaṃ pravibhāgastayoḥ punaḥ
ahastu yadudakcaiva rātriryā dakṣiṇāyanam
ete rātryahanī divye prasaṃkhyāte tayoḥ punaḥ
- 11
त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिव्यो मासस्तु स स्मृतः
मानुषाणां शतं यच्च दिव्या मासास्त्रयस्तु वै
तथैव सह संख्यातो दिव्य एष विधिः स्मृतः
triṃśadyāni tu varṣāṇi divyo māsastu sa smṛtaḥ
mānuṣāṇāṃ śataṃ yacca divyā māsāstrayastu vai
tathaiva saha saṃkhyāto divya eṣa vidhiḥ smṛtaḥ
- 12
त्रीणि वर्षशतान्येवं षष्टिर्वर्षास्तथैव च
दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्तितः
trīṇi varṣaśatānyevaṃ ṣaṣṭirvarṣāstathaiva ca
divyaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa prakīrtitaḥ
- 13
त्रीणि वर्षसहस्राणि मानुषेण प्रमाणतः
त्रिंशदन्यानि वर्षाणि स्मृतः सप्तर्षिवत्सरः
trīṇi varṣasahasrāṇi mānuṣeṇa pramāṇataḥ
triṃśadanyāni varṣāṇi smṛtaḥ saptarṣivatsaraḥ
- 14
नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च
वर्षाणि नवतिश्चैव ध्रुवसंवत्सरः स्मृतः
nava yāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi ca
varṣāṇi navatiścaiva dhruvasaṃvatsaraḥ smṛtaḥ
- 15
षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च
षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया
दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्राहुः संख्याविदो जनाः
ṣaṭtriṃśattu sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi ca
ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi saṃkhyātāni tu saṃkhyayā
divyaṃ varṣasahasraṃ tu prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ
- 16
इत्येतदृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्यया द्विजाः
दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रकल्पिता
ityetadṛṣibhirgītaṃ divyayā saṃkhyayā dvijāḥ
divyenaiva pramāṇena yugasaṃkhyā prakalpitā
- 17
चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयोऽब्रुवन्
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैवं चतुर्युगम्
catvāri bhārate varṣe yugāni ṛṣayo'bruvan
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliścaivaṃ caturyugam
- 18
पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेताभिधीयते
द्वापरं च कलिश्चैव युगानि परिकल्पयेत्
pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatastretābhidhīyate
dvāparaṃ ca kaliścaiva yugāni parikalpayet
- 19
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्
तस्य ताव् [॥। औ२ ज़ेइछेन्झ्] ती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः
catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam
tasya tāv [||| au2 ja़eichenjh] tī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
- 20
इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु
एकपादे निवर्तन्ते सहस्राणि शतानि च
itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu
ekapāde nivartante sahasrāṇi śatāni ca
- 21
त्रेता त्रीणि सहस्राणि युगसंख्याविदो विदुः
तस्यापि त्रिशती संध्या संध्यांशः संध्यया समः
tretā trīṇi sahasrāṇi yugasaṃkhyāvido viduḥ
tasyāpi triśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaḥ saṃdhyayā samaḥ
- 22
द्वे सहस्रे द्वापरं तु संध्यांशौ तु चतुःशतम्
सहस्रमेकं वर्षाणां कलिरेव प्रकीर्तितः
द्वे शते च तथान्ये च संध्यासंध्यांशयोः स्मृते
dve sahasre dvāparaṃ tu saṃdhyāṃśau tu catuḥśatam
sahasramekaṃ varṣāṇāṃ kalireva prakīrtitaḥ
dve śate ca tathānye ca saṃdhyāsaṃdhyāṃśayoḥ smṛte
- 23
एषा द्वादशसाहस्री युगसंख्या तु संज्ञिता
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम्
eṣā dvādaśasāhasrī yugasaṃkhyā tu saṃjñitā
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti catuṣṭayam
- 24
तत्र संवत्सराः सृष्टा मानुषास्तान्निबोधत
नियुतानि दश द्वे च पञ्च चैवात्र संख्यया
अष्टाविंशत्सहस्राणि कृतं युगमथोच्यते
tatra saṃvatsarāḥ sṛṣṭā mānuṣāstānnibodhata
niyutāni daśa dve ca pañca caivātra saṃkhyayā
aṣṭāviṃśatsahasrāṇi kṛtaṃ yugamathocyate
- 25
प्रयुतं तु तथा पूर्णं द्वे चान्ये नियुते पुनः
षण्णवतिसहस्राणि संख्यातानि च संख्यया
त्रेतायुगस्य संख्यैषा मानुषेण तु संज्ञिता
prayutaṃ tu tathā pūrṇaṃ dve cānye niyute punaḥ
ṣaṇṇavatisahasrāṇi saṃkhyātāni ca saṃkhyayā
tretāyugasya saṃkhyaiṣā mānuṣeṇa tu saṃjñitā
- 26
अष्टौ शतसहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु
चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां द्वापरं युगम्
aṣṭau śatasahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu
catuḥṣaṣṭisahasrāṇi varṣāṇāṃ dvāparaṃ yugam
- 27
चत्वारि नियुतानि स्युर्वर्षाणि तु कलिर्युगम्
द्वात्रिंशच्च तथान्यानि सहस्राणि तु संख्यया
एतत्कलियुगं प्रोक्तं मानुषेण प्रमाणतः
catvāri niyutāni syurvarṣāṇi tu kaliryugam
dvātriṃśacca tathānyāni sahasrāṇi tu saṃkhyayā
etatkaliyugaṃ proktaṃ mānuṣeṇa pramāṇataḥ
- 28
एषा चतुर्युगावस्था मानुषेण प्रकीर्तिता
चतुर्युगस्य संख्याता संध्या संध्यांशकैः सह
eṣā caturyugāvasthā mānuṣeṇa prakīrtitā
caturyugasya saṃkhyātā saṃdhyā saṃdhyāṃśakaiḥ saha
- 29
एषा चतुर्युगाख्या तु साधिका त्वेकसप्ततिः
कृतत्रेतादियुक्ता सा मनोरन्तरमुच्यते
eṣā caturyugākhyā tu sādhikā tvekasaptatiḥ
kṛtatretādiyuktā sā manorantaramucyate
- 30
मन्वन्तरस्य संख्या तु मानुषेण निबोधत
एकत्रिंशत्तथा कोट्यः संख्याताः संख्यया द्विजैः
manvantarasya saṃkhyā tu mānuṣeṇa nibodhata
ekatriṃśattathā koṭyaḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvijaiḥ

