27 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
यद् इदं श्राद्धधर्मेषु दीयते भरतर्षभ
छत्रं चोपानहौ चैव केनैतत्सम्प्रवर्तितम्
कथं चैतत्समुत्पन्नं किमर्थं च प्रदीयते
yudhiṣṭhira uvāca
yad idaṃ śrāddhadharmeṣu dīyate bharatarṣabha
chatraṃ copānahau caiva kenaitatsampravartitam
kathaṃ caitatsamutpannaṃ kimarthaṃ ca pradīyate
- 2
न केवलं श्राद्धधर्मे पुण्यकेष्वपि दीयते
एतद्विस्तरतो राजञ्श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः
na kevalaṃ śrāddhadharme puṇyakeṣvapi dīyate
etadvistarato rājañśrotum icchāmi tattvataḥ
- 3
भीष्म उवाच
शृणु राजन्न् अवहितश्छत्रोपानहविस्तरम्
यथैतत्प्रथितं लोके येन चैतत्प्रवर्तितम्
bhīṣma uvāca
śṛṇu rājann avahitaśchatropānahavistaram
yathaitatprathitaṃ loke yena caitatpravartitam
- 4
यथा चाक्षय्यतां प्राप्तं पुण्यतां च यथा गतम्
सर्वम् एतद् अशेषेण प्रवक्ष्यामि जनाधिप
yathā cākṣayyatāṃ prāptaṃ puṇyatāṃ ca yathā gatam
sarvam etad aśeṣeṇa pravakṣyāmi janādhipa
- 5
इतिहासं पुरावृत्तम् इमं शृणु नराधिप
जमदग्नेश्च संवादं सूर्यस्य च महात्मनः
itihāsaṃ purāvṛttam imaṃ śṛṇu narādhipa
jamadagneśca saṃvādaṃ sūryasya ca mahātmanaḥ
- 6
पुरा स भगवान्साक्षाद्धनुषाक्रीडत प्रभो
संधाय संधाय शरांश्चिक्षेप किल भार्गवः
purā sa bhagavānsākṣāddhanuṣākrīḍata prabho
saṃdhāya saṃdhāya śarāṃścikṣepa kila bhārgavaḥ
- 7
तान्क्षिप्तान्रेणुका सर्वांस्तस्येषून्दीप्ततेजसः
आनाय्य सा तदा तस्मै प्रादाद् असकृद् अच्युत
tānkṣiptānreṇukā sarvāṃstasyeṣūndīptatejasaḥ
ānāyya sā tadā tasmai prādād asakṛd acyuta
- 8
अथ तेन स शब्देन ज्यातलस्य शरस्य च
प्रहृष्टः सम्प्रचिक्षेप सा च प्रत्याजहार तान्
atha tena sa śabdena jyātalasya śarasya ca
prahṛṣṭaḥ sampracikṣepa sā ca pratyājahāra tān
- 9
ततो मध्याह्नम् आरूढे ज्येष्ठामूले दिवाकरे
स सायकान्द्विजो विद्ध्वा रेणुकाम् इदम् अब्रवीत्
tato madhyāhnam ārūḍhe jyeṣṭhāmūle divākare
sa sāyakāndvijo viddhvā reṇukām idam abravīt
- 10
गच्छानय विशालाक्षि शरान् एतान्धनुश्च्युतान्
यावद् एतान्पुनः सुभ्रु क्षिपामीति जनाधिप
gacchānaya viśālākṣi śarān etāndhanuścyutān
yāvad etānpunaḥ subhru kṣipāmīti janādhipa
- 11
सा गच्छत्यन्तरा छायां वृक्षम् आश्रित्य भामिनी
तस्थौ तस्या हि संतप्तं शिरः पादौ तथैव च
sā gacchatyantarā chāyāṃ vṛkṣam āśritya bhāminī
tasthau tasyā hi saṃtaptaṃ śiraḥ pādau tathaiva ca
- 12
स्थिता सा तु मुहूर्तं वै भर्तुः शापभयाच्छुभा
ययावानयितुं भूयः सायकान् असितेक्षणा
प्रत्याजगाम च शरांस्तान् आदाय यशस्विनी
sthitā sā tu muhūrtaṃ vai bhartuḥ śāpabhayācchubhā
yayāvānayituṃ bhūyaḥ sāyakān asitekṣaṇā
pratyājagāma ca śarāṃstān ādāya yaśasvinī
- 13
सा प्रस्विन्ना सुचार्वङ्गी पद्भ्यां दुःखं नियच्छती
उपाजगाम भर्तारं भयाद्भर्तुः प्रवेपती
sā prasvinnā sucārvaṅgī padbhyāṃ duḥkhaṃ niyacchatī
upājagāma bhartāraṃ bhayādbhartuḥ pravepatī
- 14
स ताम् ऋषिस्ततः क्रुद्धो वाक्यम् आह शुभाननाम्
रेणुके किं चिरेण त्वम् आगतेति पुनः पुनः
sa tām ṛṣistataḥ kruddho vākyam āha śubhānanām
reṇuke kiṃ cireṇa tvam āgateti punaḥ punaḥ
- 15
रेणुकोवाच
शिरस्तावत्प्रदीप्तं मे पादौ चैव तपोधन
सूर्यतेजोनिरुद्धाहं वृक्षच्छायाम् उपाश्रिता
reṇukovāca
śirastāvatpradīptaṃ me pādau caiva tapodhana
sūryatejoniruddhāhaṃ vṛkṣacchāyām upāśritā
- 16
एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मंश्चिरम् एतत्कृतं मया
एतज्ज्ञात्वा मम विभो मा क्रुधस्त्वं तपोधन
etasmātkāraṇādbrahmaṃściram etatkṛtaṃ mayā
etajjñātvā mama vibho mā krudhastvaṃ tapodhana
- 17
जमदग्निर् उवाच
अद्यैनं दीप्तकिरणं रेणुके तव दुःखदम्
शरैर्निपातयिष्यामि सूर्यम् अस्त्राग्नितेजसा
jamadagnir uvāca
adyainaṃ dīptakiraṇaṃ reṇuke tava duḥkhadam
śarairnipātayiṣyāmi sūryam astrāgnitejasā
- 18
भीष्म उवाच
स विस्फार्य धनुर्दिव्यं गृहीत्वा च बहूञ्शरान्
अतिष्ठत्सूर्यम् अभितो यतो याति ततोमुखः
bhīṣma uvāca
sa visphārya dhanurdivyaṃ gṛhītvā ca bahūñśarān
atiṣṭhatsūryam abhito yato yāti tatomukhaḥ
- 19
अथ तं प्रहरिष्यन्तं सूर्यो ऽभ्येत्य वचो ऽब्रवीत्
द्विजरूपेण कौन्तेय किं ते सूर्यो ऽपराध्यते
atha taṃ prahariṣyantaṃ sūryo 'bhyetya vaco 'bravīt
dvijarūpeṇa kaunteya kiṃ te sūryo 'parādhyate
- 20
आदत्ते रश्मिभिः सूर्यो दिवि विद्वंस्ततस्ततः
रसं स तं वै वर्षासु प्रवर्षति दिवाकरः
ādatte raśmibhiḥ sūryo divi vidvaṃstatastataḥ
rasaṃ sa taṃ vai varṣāsu pravarṣati divākaraḥ
- 21
ततो ऽन्नं जायते विप्र मनुष्याणां सुखावहम्
अन्नं प्राणा इति यथा वेदेषु परिपठ्यते
tato 'nnaṃ jāyate vipra manuṣyāṇāṃ sukhāvaham
annaṃ prāṇā iti yathā vedeṣu paripaṭhyate
- 22
अथाभ्रेषु निगूढश्च रश्मिभिः परिवारितः
सप्त द्वीपान् इमान्ब्रह्मन्वर्षेणाभिप्रवर्षति
athābhreṣu nigūḍhaśca raśmibhiḥ parivāritaḥ
sapta dvīpān imānbrahmanvarṣeṇābhipravarṣati
- 23
ततस्तदौषधीनां च वीरुधां पत्रपुष्पजम्
सर्वं वर्षाभिनिर्वृत्तम् अन्नं सम्भवति प्रभो
tatastadauṣadhīnāṃ ca vīrudhāṃ patrapuṣpajam
sarvaṃ varṣābhinirvṛttam annaṃ sambhavati prabho
- 24
जातकर्माणि सर्वाणि व्रतोपनयनानि च
गोदानानि विवाहाश्च तथा यज्ञसमृद्धयः
jātakarmāṇi sarvāṇi vratopanayanāni ca
godānāni vivāhāśca tathā yajñasamṛddhayaḥ
- 25
सत्राणि दानानि तथा संयोगा वित्तसंचयाः
अन्नतः सम्प्रवर्तन्ते यथा त्वं वेत्थ भार्गव
satrāṇi dānāni tathā saṃyogā vittasaṃcayāḥ
annataḥ sampravartante yathā tvaṃ vettha bhārgava
- 26
रमणीयानि यावन्ति यावद् आरम्भकाणि च
सर्वम् अन्नात्प्रभवति विदितं कीर्तयामि ते
ramaṇīyāni yāvanti yāvad ārambhakāṇi ca
sarvam annātprabhavati viditaṃ kīrtayāmi te
- 27
सर्वं हि वेत्थ विप्र त्वं यद् एतत्कीर्तितं मया
प्रसादये त्वा विप्रर्षे किं ते सूर्यो निपात्यते
sarvaṃ hi vettha vipra tvaṃ yad etatkīrtitaṃ mayā
prasādaye tvā viprarṣe kiṃ te sūryo nipātyate

