93 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
इदं देयम् इदं देयम् इतीयं श्रुतिचोदना
बहुदेयाश्च राजानः किं स्विद्देयम् अनुत्तमम्
yudhiṣṭhira uvāca
idaṃ deyam idaṃ deyam itīyaṃ śruticodanā
bahudeyāśca rājānaḥ kiṃ sviddeyam anuttamam
- 2
भीष्म उवाच
अति दानानि सर्वाणि पृथिवीदानम् उच्यते
अचला ह्यक्षया भूमिर्दोग्ध्री कामान् अनुत्तमान्
bhīṣma uvāca
ati dānāni sarvāṇi pṛthivīdānam ucyate
acalā hyakṣayā bhūmirdogdhrī kāmān anuttamān
- 3
दोग्ध्री वासांसि रत्नानि पशून्व्रीहियवांस्तथा
भूमिदः सर्वभूतेषु शाश्वतीर् एधते समाः
dogdhrī vāsāṃsi ratnāni paśūnvrīhiyavāṃstathā
bhūmidaḥ sarvabhūteṣu śāśvatīr edhate samāḥ
- 4
यावद्भूमेर् आयुर् इह तावद्भूमिद एधते
न भूमिदानाद् अस्तीह परं किंचिद्युधिष्ठिर
yāvadbhūmer āyur iha tāvadbhūmida edhate
na bhūmidānād astīha paraṃ kiṃcidyudhiṣṭhira
- 5
अप्यल्पं प्रददुः पूर्वे पृथिव्या इति नः श्रुतम्
भूमिम् एते ददुः सर्वे ये भूमिं भुञ्जते जनाः
apyalpaṃ pradaduḥ pūrve pṛthivyā iti naḥ śrutam
bhūmim ete daduḥ sarve ye bhūmiṃ bhuñjate janāḥ
- 6
स्वकर्मैवोपजीवन्ति नरा इह परत्र च
भूमिर्भूतिर्महादेवी दातारं कुरुते प्रियम्
svakarmaivopajīvanti narā iha paratra ca
bhūmirbhūtirmahādevī dātāraṃ kurute priyam
- 7
य एतां दक्षिणां दद्याद् अक्षयां पृथिवीपतिः
पुनर्नरत्वं सम्प्राप्य भवेत्स पृथिवीपतिः
ya etāṃ dakṣiṇāṃ dadyād akṣayāṃ pṛthivīpatiḥ
punarnaratvaṃ samprāpya bhavetsa pṛthivīpatiḥ
- 8
यथा दानं तथा भोग इति धर्मेषु निश्चयः
संग्रामे वा तनुं जह्याद्दद्याद्वा पृथिवीम् इमाम्
yathā dānaṃ tathā bhoga iti dharmeṣu niścayaḥ
saṃgrāme vā tanuṃ jahyāddadyādvā pṛthivīm imām
- 9
इत्येतां क्षत्रबन्धूनां वदन्ति परम् आशिषम्
पुनाति दत्ता पृथिवी दातारम् इति शुश्रुम
ityetāṃ kṣatrabandhūnāṃ vadanti param āśiṣam
punāti dattā pṛthivī dātāram iti śuśruma
- 10
अपि पापसमाचारं ब्रह्मघ्नम् अपि वानृतम्
सैव पापं पावयति सैव पापात्प्रमोचयेत्
api pāpasamācāraṃ brahmaghnam api vānṛtam
saiva pāpaṃ pāvayati saiva pāpātpramocayet
- 11
अपि पापकृतां राज्ञां प्रतिगृह्णन्ति साधवः
पृथिवीं नान्यद् इच्छन्ति पावनं जननी यथा
api pāpakṛtāṃ rājñāṃ pratigṛhṇanti sādhavaḥ
pṛthivīṃ nānyad icchanti pāvanaṃ jananī yathā
- 12
नामास्याः प्रियदत्तेति गुह्यं देव्याः सनातनम्
दानं वाप्यथ वा ज्ञानं नाम्नो ऽस्याः परमं प्रियम्
तस्मात्प्राप्यैव पृथिवीं दद्याद्विप्राय पार्थिवः
nāmāsyāḥ priyadatteti guhyaṃ devyāḥ sanātanam
dānaṃ vāpyatha vā jñānaṃ nāmno 'syāḥ paramaṃ priyam
tasmātprāpyaiva pṛthivīṃ dadyādviprāya pārthivaḥ
- 13
नाभूमिपतिना भूमिर् अधिष्ठेया कथंचन
न वा पात्रेण वा गूहेद् अन्तर्धानेन वा चरेत्
ये चान्ये भूमिम् इच्छेयुः कुर्युर् एवम् असंशयम्
nābhūmipatinā bhūmir adhiṣṭheyā kathaṃcana
na vā pātreṇa vā gūhed antardhānena vā caret
ye cānye bhūmim iccheyuḥ kuryur evam asaṃśayam
- 14
यः साधोर्भूमिम् आदत्ते न भूमिं विन्दते तु सः
भूमिं तु दत्त्वा साधुभ्यो विन्दते भूमिम् एव हि
प्रेत्येह च स धर्मात्मा सम्प्राप्नोति महद्यशः
yaḥ sādhorbhūmim ādatte na bhūmiṃ vindate tu saḥ
bhūmiṃ tu dattvā sādhubhyo vindate bhūmim eva hi
pretyeha ca sa dharmātmā samprāpnoti mahadyaśaḥ
- 15
यस्य विप्रानुशासन्ति साधोर्भूमिं सदैव हि
न तस्य शत्रवो राजन्प्रशासन्ति वसुंधराम्
yasya viprānuśāsanti sādhorbhūmiṃ sadaiva hi
na tasya śatravo rājanpraśāsanti vasuṃdharām
- 16
यत्किंचित्पुरुषः पापं कुरुते वृत्तिकर्शितः
अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन पूयते
yatkiṃcitpuruṣaḥ pāpaṃ kurute vṛttikarśitaḥ
api gocarmamātreṇa bhūmidānena pūyate
- 17
ये ऽपि संकीर्णकर्माणो राजानो रौद्रकर्मिणः
तेभ्यः पवित्रम् आख्येयं भूमिदानम् अनुत्तमम्
ye 'pi saṃkīrṇakarmāṇo rājāno raudrakarmiṇaḥ
tebhyaḥ pavitram ākhyeyaṃ bhūmidānam anuttamam
- 18
अल्पान्तरम् इदं शश्वत्पुराणा मेनिरे जनाः
यो यजेद् अश्वमेधेन दद्याद्वा साधवे महीम्
alpāntaram idaṃ śaśvatpurāṇā menire janāḥ
yo yajed aśvamedhena dadyādvā sādhave mahīm
- 19
अपि चेत्सुकृतं कृत्वा शङ्केरन्न् अपि पण्डिताः
अशक्यम् एकम् एवैतद्भूमिदानम् अनुत्तमम्
api cetsukṛtaṃ kṛtvā śaṅkerann api paṇḍitāḥ
aśakyam ekam evaitadbhūmidānam anuttamam
- 20
सुवर्णं रजतं वस्त्रं मणिमुक्तावसूनि च
सर्वम् एतन्महाप्राज्ञ ददाति वसुधां ददत्
suvarṇaṃ rajataṃ vastraṃ maṇimuktāvasūni ca
sarvam etanmahāprājña dadāti vasudhāṃ dadat
- 21
तपो यज्ञः श्रुतं शीलम् अलोभः सत्यसंधता
गुरुदैवतपूजा च नातिवर्तन्ति भूमिदम्
tapo yajñaḥ śrutaṃ śīlam alobhaḥ satyasaṃdhatā
gurudaivatapūjā ca nātivartanti bhūmidam
- 22
भर्तुर्निःश्रेयसे युक्तास्त्यक्तात्मानो रणे हताः
ब्रह्मलोकगताः सिद्धा नातिक्रामन्ति भूमिदम्
bharturniḥśreyase yuktāstyaktātmāno raṇe hatāḥ
brahmalokagatāḥ siddhā nātikrāmanti bhūmidam
- 23
यथा जनित्री क्षीरेण स्वपुत्रं भरते सदा
अनुगृह्णाति दातारं तथा सर्वरसैर्मही
yathā janitrī kṣīreṇa svaputraṃ bharate sadā
anugṛhṇāti dātāraṃ tathā sarvarasairmahī
- 24
मृत्योर्वै किंकरो दण्डस्तापो वह्नेः सुदारुणः
घोराश्च वारुणाः पाशा नोपसर्पन्ति भूमिदम्
mṛtyorvai kiṃkaro daṇḍastāpo vahneḥ sudāruṇaḥ
ghorāśca vāruṇāḥ pāśā nopasarpanti bhūmidam
- 25
पितॄंश्च पितृलोकस्थान्देवलोके च देवताः
संतर्पयति शान्तात्मा यो ददाति वसुंधराम्
pitṝṃśca pitṛlokasthāndevaloke ca devatāḥ
saṃtarpayati śāntātmā yo dadāti vasuṃdharām
- 26
कृशाय म्रियमाणाय वृत्तिम्लानाय सीदते
भूमिं वृत्तिकरीं दत्त्वा सत्री भवति मानवः
kṛśāya mriyamāṇāya vṛttimlānāya sīdate
bhūmiṃ vṛttikarīṃ dattvā satrī bhavati mānavaḥ
- 27
यथा धावति गौर्वत्सं क्षीरम् अभ्युत्सृजन्त्युत
एवम् एव महाभाग भूमिर्भवति भूमिदम्
yathā dhāvati gaurvatsaṃ kṣīram abhyutsṛjantyuta
evam eva mahābhāga bhūmirbhavati bhūmidam
- 28
हलकृष्टां महीं दत्त्वा सबीजां सफलाम् अपि
उदीर्णं वापि शरणं तथा भवति कामदः
halakṛṣṭāṃ mahīṃ dattvā sabījāṃ saphalām api
udīrṇaṃ vāpi śaraṇaṃ tathā bhavati kāmadaḥ
- 29
ब्राह्मणं वृत्तसम्पन्नम् आहिताग्निं शुचिव्रतम्
नरः प्रतिग्राह्य महीं न याति यमसादनम्
brāhmaṇaṃ vṛttasampannam āhitāgniṃ śucivratam
naraḥ pratigrāhya mahīṃ na yāti yamasādanam
- 30
यथा चन्द्रमसो वृद्धिर् अहन्यहनि जायते
तथा भूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये विवर्धते
yathā candramaso vṛddhir ahanyahani jāyate
tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye vivardhate

