41 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
किम् आहुर्भरतश्रेष्ठ पात्रं विप्राः सनातनम्
ब्राह्मणं लिङ्गिनं चैव ब्राह्मणं वाप्यलिङ्गिनम्
yudhiṣṭhira uvāca
kim āhurbharataśreṣṭha pātraṃ viprāḥ sanātanam
brāhmaṇaṃ liṅginaṃ caiva brāhmaṇaṃ vāpyaliṅginam
- 2
भीष्म उवाच
स्ववृत्तिम् अभिपन्नाय लिङ्गिने वेतराय वा
देयम् आहुर्महाराज उभावेतौ तपस्विनौ
bhīṣma uvāca
svavṛttim abhipannāya liṅgine vetarāya vā
deyam āhurmahārāja ubhāvetau tapasvinau
- 3
युधिष्ठिर उवाच
श्रद्धया परया पूतो यः प्रयच्छेद्द्विजातये
हव्यं कव्यं तथा दानं को दोषः स्यात्पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
śraddhayā parayā pūto yaḥ prayaccheddvijātaye
havyaṃ kavyaṃ tathā dānaṃ ko doṣaḥ syātpitāmaha
- 4
भीष्म उवाच
श्रद्धापूतो नरस्तात दुर्दान्तो ऽपि न संशयः
पूतो भवति सर्वत्र किं पुनस्त्वं महीपते
bhīṣma uvāca
śraddhāpūto narastāta durdānto 'pi na saṃśayaḥ
pūto bhavati sarvatra kiṃ punastvaṃ mahīpate
- 5
युधिष्ठिर उवाच
न ब्राह्मणं परीक्षेत दैवेषु सततं नरः
कव्यप्रदाने तु बुधाः परीक्ष्यं ब्राह्मणं विदुः
yudhiṣṭhira uvāca
na brāhmaṇaṃ parīkṣeta daiveṣu satataṃ naraḥ
kavyapradāne tu budhāḥ parīkṣyaṃ brāhmaṇaṃ viduḥ
- 6
भीष्म उवाच
न ब्राह्मणः साधयते हव्यं दैवात्प्रसिध्यति
देवप्रसादाद् इज्यन्ते यजमाना न संशयः
bhīṣma uvāca
na brāhmaṇaḥ sādhayate havyaṃ daivātprasidhyati
devaprasādād ijyante yajamānā na saṃśayaḥ
- 7
ब्राह्मणा भरतश्रेष्ठ सततं ब्रह्मवादिनः
मार्कण्डेयः पुरा प्राह इह लोकेषु बुद्धिमान्
brāhmaṇā bharataśreṣṭha satataṃ brahmavādinaḥ
mārkaṇḍeyaḥ purā prāha iha lokeṣu buddhimān
- 8
युधिष्ठिर उवाच
अपूर्वो ऽप्यथ वा विद्वान्संबन्धी वाथ यो भवेत्
तपस्वी यज्ञशीलो वा कथं पात्रं भवेत्तु सः
yudhiṣṭhira uvāca
apūrvo 'pyatha vā vidvānsaṃbandhī vātha yo bhavet
tapasvī yajñaśīlo vā kathaṃ pātraṃ bhavettu saḥ
- 9
भीष्म उवाच
कुलीनः कर्मकृद्वैद्यस्तथा चाप्यानृशंस्यवान्
ह्रीमान् ऋजुः सत्यवादी पात्रं पूर्वे च ते त्रयः
bhīṣma uvāca
kulīnaḥ karmakṛdvaidyastathā cāpyānṛśaṃsyavān
hrīmān ṛjuḥ satyavādī pātraṃ pūrve ca te trayaḥ
- 10
तत्रेदं शृणु मे पार्थ चतुर्णां तेजसां मतम्
पृथिव्याः काश्यपस्याग्नेर्मार्कण्डेयस्य चैव हि
tatredaṃ śṛṇu me pārtha caturṇāṃ tejasāṃ matam
pṛthivyāḥ kāśyapasyāgnermārkaṇḍeyasya caiva hi
- 11
पृथिव्युवाच
यथा महार्णवे क्षिप्तः क्षिप्रं लोष्टो विनश्यति
तथा दुश्चरितं सर्वं त्रय्यावृत्त्या विनश्यति
pṛthivyuvāca
yathā mahārṇave kṣiptaḥ kṣipraṃ loṣṭo vinaśyati
tathā duścaritaṃ sarvaṃ trayyāvṛttyā vinaśyati
- 12
काश्यप उवाच
सर्वे च वेदाः सह षड्भिर् अङ्गैः सांख्यं पुराणं च कुले च जन्म
नैतानि सर्वाणि गतिर्भवन्ति शीलव्यपेतस्य नरस्य राजन्
kāśyapa uvāca
sarve ca vedāḥ saha ṣaḍbhir aṅgaiḥ sāṃkhyaṃ purāṇaṃ ca kule ca janma
naitāni sarvāṇi gatirbhavanti śīlavyapetasya narasya rājan
- 13
अग्निर् उवाच
अधीयानः पण्डितं मन्यमानो यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम्
ब्रह्मन्स तेनाचरते ब्रह्महत्यां लोकास्तस्य ह्यन्तवन्तो भवन्ति
agnir uvāca
adhīyānaḥ paṇḍitaṃ manyamāno yo vidyayā hanti yaśaḥ pareṣām
brahmansa tenācarate brahmahatyāṃ lokāstasya hyantavanto bhavanti
- 14
मार्कण्डेय उवाच
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्
नाभिजानामि यद्यस्य सत्यस्यार्धम् अवाप्नुयात्
mārkaṇḍeya uvāca
aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam
nābhijānāmi yadyasya satyasyārdham avāpnuyāt
- 15
भीष्म उवाच
इत्युक्त्वा ते जग्मुर् आशु चत्वारो ऽमिततेजसः
पृथिवी काश्यपो ऽग्निश्च प्रकृष्टायुश्च भार्गवः
bhīṣma uvāca
ityuktvā te jagmur āśu catvāro 'mitatejasaḥ
pṛthivī kāśyapo 'gniśca prakṛṣṭāyuśca bhārgavaḥ
- 16
युधिष्ठिर उवाच
यद् इदं ब्राह्मणा लोके व्रतिनो भुञ्जते हविः
भुक्तं ब्राह्मणकामाय कथं तत्सुकृतं भवेत्
yudhiṣṭhira uvāca
yad idaṃ brāhmaṇā loke vratino bhuñjate haviḥ
bhuktaṃ brāhmaṇakāmāya kathaṃ tatsukṛtaṃ bhavet
- 17
भीष्म उवाच
आदिष्टिनो ये राजेन्द्र ब्राह्मणा वेदपारगाः
भुञ्जते ब्रह्मकामाय व्रतलुप्ता भवन्ति ते
bhīṣma uvāca
ādiṣṭino ye rājendra brāhmaṇā vedapāragāḥ
bhuñjate brahmakāmāya vrataluptā bhavanti te
- 18
युधिष्ठिर उवाच
अनेकान्तं बहुद्वारं धर्मम् आहुर्मनीषिणः
किं निश्चितं भवेत्तत्र तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
anekāntaṃ bahudvāraṃ dharmam āhurmanīṣiṇaḥ
kiṃ niścitaṃ bhavettatra tanme brūhi pitāmaha
- 19
भीष्म उवाच
अहिंसा सत्यम् अक्रोध आनृशंस्यं दमस्तथा
आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम्
bhīṣma uvāca
ahiṃsā satyam akrodha ānṛśaṃsyaṃ damastathā
ārjavaṃ caiva rājendra niścitaṃ dharmalakṣaṇam
- 20
ये तु धर्मं प्रशंसन्तश्चरन्ति पृथिवीम् इमाम्
अनाचरन्तस्तद्धर्मं संकरे निरताः प्रभो
ye tu dharmaṃ praśaṃsantaścaranti pṛthivīm imām
anācarantastaddharmaṃ saṃkare niratāḥ prabho
- 21
तेभ्यो रत्नं हिरण्यं वा गाम् अश्वान्वा ददाति यः
दश वर्षाणि विष्ठां स भुङ्क्ते निरयम् आश्रितः
tebhyo ratnaṃ hiraṇyaṃ vā gām aśvānvā dadāti yaḥ
daśa varṣāṇi viṣṭhāṃ sa bhuṅkte nirayam āśritaḥ
- 22
मेदानां पुल्कसानां च तथैवान्तावसायिनाम्
कृतं कर्माकृतं चापि रागमोहेन जल्पताम्
medānāṃ pulkasānāṃ ca tathaivāntāvasāyinām
kṛtaṃ karmākṛtaṃ cāpi rāgamohena jalpatām
- 23
वैश्वदेवं च ये मूढा विप्राय ब्रह्मचारिणे
ददतीह न राजेन्द्र ते लोकान्भुञ्जते ऽशुभान्
vaiśvadevaṃ ca ye mūḍhā viprāya brahmacāriṇe
dadatīha na rājendra te lokānbhuñjate 'śubhān
- 24
युधिष्ठिर उवाच
किं परं ब्रह्मचर्यस्य किं परं धर्मलक्षणम्
किं च श्रेष्ठतमं शौचं तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
kiṃ paraṃ brahmacaryasya kiṃ paraṃ dharmalakṣaṇam
kiṃ ca śreṣṭhatamaṃ śaucaṃ tanme brūhi pitāmaha
- 25
भीष्म उवाच
ब्रह्मचर्यं परं तात मधुमांसस्य वर्जनम्
मर्यादायां स्थितो धर्मः शमः शौचस्य लक्षणम्
bhīṣma uvāca
brahmacaryaṃ paraṃ tāta madhumāṃsasya varjanam
maryādāyāṃ sthito dharmaḥ śamaḥ śaucasya lakṣaṇam
- 26
युधिष्ठिर उवाच
कस्मिन्काले चरेद्धर्मं कस्मिन्काले ऽर्थम् आचरेत्
कस्मिन्काले सुखी च स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
kasminkāle careddharmaṃ kasminkāle 'rtham ācaret
kasminkāle sukhī ca syāttanme brūhi pitāmaha
- 27
भीष्म उवाच
काल्यम् अर्थं निषेवेत ततो धर्मम् अनन्तरम्
पश्चात्कामं निषेवेत न च गच्छेत्प्रसङ्गिताम्
bhīṣma uvāca
kālyam arthaṃ niṣeveta tato dharmam anantaram
paścātkāmaṃ niṣeveta na ca gacchetprasaṅgitām
- 28
ब्राह्मणांश्चाभिमन्येत गुरूंश्चाप्यभिपूजयेत्
सर्वभूतानुलोमश्च मृदुशीलः प्रियंवदः
brāhmaṇāṃścābhimanyeta gurūṃścāpyabhipūjayet
sarvabhūtānulomaśca mṛduśīlaḥ priyaṃvadaḥ
- 29
अधिकारे यद् अनृतं राजगामि च पैशुनम्
गुरोश्चालीककरणं समं तद्ब्रह्महत्यया
adhikāre yad anṛtaṃ rājagāmi ca paiśunam
guroścālīkakaraṇaṃ samaṃ tadbrahmahatyayā
- 30
प्रहरेन्न नरेन्द्रेषु न गां हन्यात्तथैव च
भ्रूणहत्यासमं चैतद् उभयं यो निषेवते
praharenna narendreṣu na gāṃ hanyāttathaiva ca
bhrūṇahatyāsamaṃ caitad ubhayaṃ yo niṣevate

