70 shlokas
- 1
वसिष्ठ उवाच
अपि चेदं पुरा राम श्रुतं मे ब्रह्मदर्शनम्
पितामहस्य यद्वृत्तं ब्रह्मणः परमात्मनः
vasiṣṭha uvāca
api cedaṃ purā rāma śrutaṃ me brahmadarśanam
pitāmahasya yadvṛttaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ
- 2
देवस्य महतस्तात वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्
ऐश्वर्ये वारुणे राम रुद्रस्येशस्य वै प्रभो
devasya mahatastāta vāruṇīṃ bibhratastanum
aiśvarye vāruṇe rāma rudrasyeśasya vai prabho
- 3
आजग्मुर्मुनयः सर्वे देवाश्चाग्निपुरोगमाः
यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषट्कारश्च मूर्तिमान्
ājagmurmunayaḥ sarve devāścāgnipurogamāḥ
yajñāṅgāni ca sarvāṇi vaṣaṭkāraśca mūrtimān
- 4
मूर्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः
ऋग्वेदश्चागमत्तत्र पदक्रमविभूषितः
mūrtimanti ca sāmāni yajūṃṣi ca sahasraśaḥ
ṛgvedaścāgamattatra padakramavibhūṣitaḥ
- 5
लक्षणानि स्वराः स्तोभा निरुक्तं स्वरभक्तयः
ॐकारश्चावसन्नेत्रे निग्रहप्रग्रहौ तथा
lakṣaṇāni svarāḥ stobhā niruktaṃ svarabhaktayaḥ
oṃkāraścāvasannetre nigrahapragrahau tathā
- 6
वेदाश्च सोपनिषदो विद्या सावित्र्यथापि च
भूतं भव्यं भविष्यच्च दधार भगवाञ्शिवः
जुह्वच्चात्मन्यथात्मानं स्वयम् एव तदा प्रभो
vedāśca sopaniṣado vidyā sāvitryathāpi ca
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca dadhāra bhagavāñśivaḥ
juhvaccātmanyathātmānaṃ svayam eva tadā prabho
- 7
देवपत्न्यश्च कन्याश्च देवानां चैव मातरः
आजग्मुः सहितास्तत्र तदा भृगुकुलोद्वह
devapatnyaśca kanyāśca devānāṃ caiva mātaraḥ
ājagmuḥ sahitāstatra tadā bhṛgukulodvaha
- 8
यज्ञं पशुपतेः प्रीता वरुणस्य महात्मनः
स्वयंभुवस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि
yajñaṃ paśupateḥ prītā varuṇasya mahātmanaḥ
svayaṃbhuvastu tā dṛṣṭvā retaḥ samapatadbhuvi
- 9
तस्य शुक्रस्य निष्पन्दात्पांसून्संगृह्य भूमितः
प्रास्यत्पूषा कराभ्यां वै तस्मिन्न् एव हुताशने
tasya śukrasya niṣpandātpāṃsūnsaṃgṛhya bhūmitaḥ
prāsyatpūṣā karābhyāṃ vai tasminn eva hutāśane
- 10
ततस्तस्मिन्सम्प्रवृत्ते सत्रे ज्वलितपावके
ब्रह्मणो जुह्वतस्तत्र प्रादुर्भावो बभूव ह
tatastasminsampravṛtte satre jvalitapāvake
brahmaṇo juhvatastatra prādurbhāvo babhūva ha
- 11
स्कन्नमात्रं च तच्छुक्रं स्रुवेण प्रतिगृह्य सः
आज्यवन्मन्त्रवच्चापि सो ऽजुहोद्भृगुनन्दन
skannamātraṃ ca tacchukraṃ sruveṇa pratigṛhya saḥ
ājyavanmantravaccāpi so 'juhodbhṛgunandana
- 12
ततः संजनयामास भूतग्रामं स वीर्यवान्
ततस्तु तेजसस्तस्माज्जज्ञे लोकेषु तैजसम्
tataḥ saṃjanayāmāsa bhūtagrāmaṃ sa vīryavān
tatastu tejasastasmājjajñe lokeṣu taijasam
- 13
तमसस्तामसा भावा व्यापि सत्त्वं तथोभयम्
सगुणस्तेजसो नित्यं तमस्याकाशम् एव च
tamasastāmasā bhāvā vyāpi sattvaṃ tathobhayam
saguṇastejaso nityaṃ tamasyākāśam eva ca
- 14
सर्वभूतेष्वथ तथा सत्त्वं तेजस्तथा तमः
शुक्रे हुते ऽग्नौ तस्मिंस्तु प्रादुरासंस्त्रयः प्रभो
sarvabhūteṣvatha tathā sattvaṃ tejastathā tamaḥ
śukre hute 'gnau tasmiṃstu prādurāsaṃstrayaḥ prabho
- 15
पुरुषा वपुषा युक्ता युक्ताः प्रसवजैर्गुणैः
भृग् इत्येव भृगुः पूर्वम् अङ्गारेभ्यो ऽङ्गिराभवत्
puruṣā vapuṣā yuktā yuktāḥ prasavajairguṇaiḥ
bhṛg ityeva bhṛguḥ pūrvam aṅgārebhyo 'ṅgirābhavat
- 16
अङ्गारसंश्रयाच्चैव कविर् इत्यपरो ऽभवत्
सह ज्वालाभिर् उत्पन्नो भृगुस्तस्माद्भृगुः स्मृतः
aṅgārasaṃśrayāccaiva kavir ityaparo 'bhavat
saha jvālābhir utpanno bhṛgustasmādbhṛguḥ smṛtaḥ
- 17
मरीचिभ्यो मरीचिस्तु मारीचः कश्यपो ह्यभूत्
अङ्गारेभ्यो ऽङ्गिरास्तात वालखिल्याः शिलोच्चयात्
अत्रैवात्रेति च विभो जातम् अत्रिं वदन्त्यपि
marīcibhyo marīcistu mārīcaḥ kaśyapo hyabhūt
aṅgārebhyo 'ṅgirāstāta vālakhilyāḥ śiloccayāt
atraivātreti ca vibho jātam atriṃ vadantyapi
- 18
तथा भस्मव्यपोहेभ्यो ब्रह्मर्षिगणसंमिताः
वैखानसाः समुत्पन्नास्तपःश्रुतगुणेप्सवः
अश्रुतो ऽस्य समुत्पन्नावश्विनौ रूपसंमतौ
tathā bhasmavyapohebhyo brahmarṣigaṇasaṃmitāḥ
vaikhānasāḥ samutpannāstapaḥśrutaguṇepsavaḥ
aśruto 'sya samutpannāvaśvinau rūpasaṃmatau
- 19
शेषाः प्रजानां पतयः स्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे
ऋषयो लोमकूपेभ्यः स्वेदाच्छन्दो मलात्मकम्
śeṣāḥ prajānāṃ patayaḥ srotobhyastasya jajñire
ṛṣayo lomakūpebhyaḥ svedācchando malātmakam
- 20
एतस्मात्कारणाद् आहुर् अग्निं सर्वास्तु देवताः
ऋषयः श्रुतसम्पन्ना वेदप्रामाण्यदर्शनात्
etasmātkāraṇād āhur agniṃ sarvāstu devatāḥ
ṛṣayaḥ śrutasampannā vedaprāmāṇyadarśanāt
- 21
यानि दारूणि ते मासा निर्यासाः पक्षसंज्ञिताः
अहोरात्रा मुहूर्तास्तु पित्तं ज्योतिश्च वारुणम्
yāni dārūṇi te māsā niryāsāḥ pakṣasaṃjñitāḥ
ahorātrā muhūrtāstu pittaṃ jyotiśca vāruṇam
- 22
रौद्रं लोहितम् इत्याहुर्लोहितात्कनकं स्मृतम्
तन्मैत्रम् इति विज्ञेयं धूमाच्च वसवः स्मृताः
raudraṃ lohitam ityāhurlohitātkanakaṃ smṛtam
tanmaitram iti vijñeyaṃ dhūmācca vasavaḥ smṛtāḥ
- 23
अर्चिषो याश्च ते रुद्रास्तथादित्या महाप्रभाः
उद्दिष्टास्ते तथाङ्गारा ये धिष्ण्येषु दिवि स्थिताः
arciṣo yāśca te rudrāstathādityā mahāprabhāḥ
uddiṣṭāste tathāṅgārā ye dhiṣṇyeṣu divi sthitāḥ
- 24
आदिनाथश्च लोकस्य तत्परं ब्रह्म तद्ध्रुवम्
सर्वकामदम् इत्याहुस्तत्र हव्यम् उदावहत्
ādināthaśca lokasya tatparaṃ brahma taddhruvam
sarvakāmadam ityāhustatra havyam udāvahat
- 25
ततो ऽब्रवीन्महादेवो वरुणः परमात्मकः
मम सत्रम् इदं दिव्यम् अहं गृहपतिस्त्विह
tato 'bravīnmahādevo varuṇaḥ paramātmakaḥ
mama satram idaṃ divyam ahaṃ gṛhapatistviha
- 26
त्रीणि पूर्वाण्यपत्यानि मम तानि न संशयः
इति जानीत खगमा मम यज्ञफलं हि तत्
trīṇi pūrvāṇyapatyāni mama tāni na saṃśayaḥ
iti jānīta khagamā mama yajñaphalaṃ hi tat
- 27
अग्निर् उवाच
मदङ्गेभ्यः प्रसूतानि मदाश्रयकृतानि च
ममैव तान्यपत्यानि वरुणो ह्यवशात्मकः
agnir uvāca
madaṅgebhyaḥ prasūtāni madāśrayakṛtāni ca
mamaiva tānyapatyāni varuṇo hyavaśātmakaḥ
- 28
अथाब्रवील्लोकगुरुर्ब्रह्मा लोकपितामहः
ममैव तान्यपत्यानि मम शुक्रं हुतं हि तत्
athābravīllokagururbrahmā lokapitāmahaḥ
mamaiva tānyapatyāni mama śukraṃ hutaṃ hi tat
- 29
अहं वक्ता च मन्त्रस्य होता शुक्रस्य चैव ह
यस्य बीजं फलं तस्य शुक्रं चेत्कारणं मतम्
ahaṃ vaktā ca mantrasya hotā śukrasya caiva ha
yasya bījaṃ phalaṃ tasya śukraṃ cetkāraṇaṃ matam
- 30
ततो ऽब्रुवन्देवगणाः पितामहम् उपेत्य वै
कृताञ्जलिपुटाः सर्वे शिरोभिर् अभिवन्द्य च
tato 'bruvandevagaṇāḥ pitāmaham upetya vai
kṛtāñjalipuṭāḥ sarve śirobhir abhivandya ca

