26 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
दर्शने कीदृशः स्नेहः संवासे च पितामह
महाभाग्यं गवां चैव तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
darśane kīdṛśaḥ snehaḥ saṃvāse ca pitāmaha
mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं महाद्युते
नहुषस्य च संवादं महर्षेश्च्यवनस्य च
bhīṣma uvāca
hanta te kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ mahādyute
nahuṣasya ca saṃvādaṃ maharṣeścyavanasya ca
- 3
पुरा महर्षिश्च्यवनो भार्गवो भरतर्षभ
उदवासकृतारम्भो बभूव सुमहाव्रतः
purā maharṣiścyavano bhārgavo bharatarṣabha
udavāsakṛtārambho babhūva sumahāvrataḥ
- 4
निहत्य मानं क्रोधं च प्रहर्षं शोकम् एव च
वर्षाणि द्वादश मुनिर्जलवासे धृतव्रतः
nihatya mānaṃ krodhaṃ ca praharṣaṃ śokam eva ca
varṣāṇi dvādaśa munirjalavāse dhṛtavrataḥ
- 5
आदधत्सर्वभूतेषु विस्रम्भं परमं शुभम्
जलेचरेषु सत्त्वेषु शीतरश्मिर् इव प्रभुः
ādadhatsarvabhūteṣu visrambhaṃ paramaṃ śubham
jalecareṣu sattveṣu śītaraśmir iva prabhuḥ
- 6
स्थाणुभूतः शुचिर्भूत्वा दैवतेभ्यः प्रणम्य च
गङ्गायमुनयोर्मध्ये जलं सम्प्रविवेश ह
sthāṇubhūtaḥ śucirbhūtvā daivatebhyaḥ praṇamya ca
gaṅgāyamunayormadhye jalaṃ sampraviveśa ha
- 7
गङ्गायमुनयोर्वेगं सुभीमं भीमनिःस्वनम्
प्रतिजग्राह शिरसा वातवेगसमं जवे
gaṅgāyamunayorvegaṃ subhīmaṃ bhīmaniḥsvanam
pratijagrāha śirasā vātavegasamaṃ jave
- 8
गङ्गा च यमुना चैव सरितश्चानुगास्तयोः
प्रदक्षिणम् ऋषिं चक्रुर्न चैनं पर्यपीडयन्
gaṅgā ca yamunā caiva saritaścānugāstayoḥ
pradakṣiṇam ṛṣiṃ cakrurna cainaṃ paryapīḍayan
- 9
अन्तर्जले स सुष्वाप काष्ठभूतो महामुनिः
ततश्चोर्ध्वस्थितो धीमान् अभवद्भरतर्षभ
antarjale sa suṣvāpa kāṣṭhabhūto mahāmuniḥ
tataścordhvasthito dhīmān abhavadbharatarṣabha
- 10
जलौकसां स सत्त्वानां बभूव प्रियदर्शनः
उपाजिघ्रन्त च तदा मत्स्यास्तं हृष्टमानसाः
तत्र तस्यासतः कालः समतीतो ऽभवन्महान्
jalaukasāṃ sa sattvānāṃ babhūva priyadarśanaḥ
upājighranta ca tadā matsyāstaṃ hṛṣṭamānasāḥ
tatra tasyāsataḥ kālaḥ samatīto 'bhavanmahān
- 11
ततः कदाचित्समये कस्मिंश्चिन्मत्स्यजीविनः
तं देशं समुपाजग्मुर्जालहस्ता महाद्युते
tataḥ kadācitsamaye kasmiṃścinmatsyajīvinaḥ
taṃ deśaṃ samupājagmurjālahastā mahādyute
- 12
निषादा बहवस्तत्र मत्स्योद्धरणनिश्चिताः
व्यायता बलिनः शूराः सलिलेष्वनिवर्तिनः
अभ्याययुश्च तं देशं निश्चिता जालकर्मणि
niṣādā bahavastatra matsyoddharaṇaniścitāḥ
vyāyatā balinaḥ śūrāḥ salileṣvanivartinaḥ
abhyāyayuśca taṃ deśaṃ niścitā jālakarmaṇi
- 13
जालं च योजयामासुर्विशेषेण जनाधिप
मत्स्योदकं समासाद्य तदा भरतसत्तम
jālaṃ ca yojayāmāsurviśeṣeṇa janādhipa
matsyodakaṃ samāsādya tadā bharatasattama
- 14
ततस्ते बहुभिर्योगैः कैवर्ता मत्स्यकाङ्क्षिणः
गङ्गायमुनयोर्वारि जालैर् अभ्यकिरंस्ततः
tataste bahubhiryogaiḥ kaivartā matsyakāṅkṣiṇaḥ
gaṅgāyamunayorvāri jālair abhyakiraṃstataḥ
- 15
जालं सुविततं तेषां नवसूत्रकृतं तथा
विस्तारायामसम्पन्नं यत्तत्र सलिले क्षमम्
jālaṃ suvitataṃ teṣāṃ navasūtrakṛtaṃ tathā
vistārāyāmasampannaṃ yattatra salile kṣamam
- 16
ततस्ते सुमहच्चैव बलवच्च सुवर्तितम्
प्रकीर्य सर्वतः सर्वे जालं चकृषिरे तदा
tataste sumahaccaiva balavacca suvartitam
prakīrya sarvataḥ sarve jālaṃ cakṛṣire tadā
- 17
अभीतरूपाः संहृष्टास्ते ऽन्योन्यवशवर्तिनः
बबन्धुस्तत्र मत्स्यांश्च तथान्याञ्जलचारिणः
abhītarūpāḥ saṃhṛṣṭāste 'nyonyavaśavartinaḥ
babandhustatra matsyāṃśca tathānyāñjalacāriṇaḥ
- 18
तथा मत्स्यैः परिवृतं च्यवनं भृगुनन्दनम्
आकर्षन्त महाराज जालेनाथ यदृच्छया
tathā matsyaiḥ parivṛtaṃ cyavanaṃ bhṛgunandanam
ākarṣanta mahārāja jālenātha yadṛcchayā
- 19
नदीशैवलदिग्धाङ्गं हरिश्मश्रुजटाधरम्
लग्नैः शङ्खगणैर्गात्रैः कोष्ठैश्चित्रैर् इवावृतम्
nadīśaivaladigdhāṅgaṃ hariśmaśrujaṭādharam
lagnaiḥ śaṅkhagaṇairgātraiḥ koṣṭhaiścitrair ivāvṛtam
- 20
तं जालेनोद्धृतं दृष्ट्वा ते तदा वेदपारगम्
सर्वे प्राञ्जलयो दाशाः शिरोभिः प्रापतन्भुवि
taṃ jālenoddhṛtaṃ dṛṣṭvā te tadā vedapāragam
sarve prāñjalayo dāśāḥ śirobhiḥ prāpatanbhuvi
- 21
परिखेदपरित्रासाज्जालस्याकर्षणेन च
मत्स्या बभूवुर्व्यापन्नाः स्थलसंकर्षणेन च
parikhedaparitrāsājjālasyākarṣaṇena ca
matsyā babhūvurvyāpannāḥ sthalasaṃkarṣaṇena ca
- 22
स मुनिस्तत्तदा दृष्ट्वा मत्स्यानां कदनं कृतम्
बभूव कृपयाविष्टो निःश्वसंश्च पुनः पुनः
sa munistattadā dṛṣṭvā matsyānāṃ kadanaṃ kṛtam
babhūva kṛpayāviṣṭo niḥśvasaṃśca punaḥ punaḥ
- 23
निषादा ऊचुः
अज्ञानाद्यत्कृतं पापं प्रसादं तत्र नः कुरु
करवाम प्रियं किं ते तन्नो ब्रूहि महामुने
niṣādā ūcuḥ
ajñānādyatkṛtaṃ pāpaṃ prasādaṃ tatra naḥ kuru
karavāma priyaṃ kiṃ te tanno brūhi mahāmune
- 24
भीष्म उवाच
इत्युक्तो मत्स्यमध्यस्थश्च्यवनो वाक्यम् अब्रवीत्
यो मे ऽद्य परमः कामस्तं शृणुध्वं समाहिताः
bhīṣma uvāca
ityukto matsyamadhyasthaścyavano vākyam abravīt
yo me 'dya paramaḥ kāmastaṃ śṛṇudhvaṃ samāhitāḥ
- 25
प्राणोत्सर्गं विक्रयं वा मत्स्यैर्यास्याम्यहं सह
संवासान्नोत्सहे त्यक्तुं सलिलाध्युषितान् इमान्
prāṇotsargaṃ vikrayaṃ vā matsyairyāsyāmyahaṃ saha
saṃvāsānnotsahe tyaktuṃ salilādhyuṣitān imān
- 26
इत्युक्तास्ते निषादास्तु सुभृशं भयकम्पिताः
सर्वे विषण्णवदना नहुषाय न्यवेदयन्
ityuktāste niṣādāstu subhṛśaṃ bhayakampitāḥ
sarve viṣaṇṇavadanā nahuṣāya nyavedayan

