33 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
तिलानां कीदृशं दानम् अथ दीपस्य चैव ह
अन्नानां वाससां चैव भूय एव ब्रवीहि मे
yudhiṣṭhira uvāca
tilānāṃ kīdṛśaṃ dānam atha dīpasya caiva ha
annānāṃ vāsasāṃ caiva bhūya eva bravīhi me
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
ब्राह्मणस्य च संवादं यमस्य च युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ yamasya ca yudhiṣṭhira
- 3
मध्यदेशे महान्ग्रामो ब्राह्मणानां बभूव ह
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यामुनस्य गिरेर् अधः
madhyadeśe mahāngrāmo brāhmaṇānāṃ babhūva ha
gaṅgāyamunayormadhye yāmunasya girer adhaḥ
- 4
पर्णशालेति विख्यातो रमणीयो नराधिप
विद्वांसस्तत्र भूयिष्ठा ब्राह्मणाश्चावसंस्तदा
parṇaśāleti vikhyāto ramaṇīyo narādhipa
vidvāṃsastatra bhūyiṣṭhā brāhmaṇāścāvasaṃstadā
- 5
अथ प्राह यमः कंचित्पुरुषं कृष्णवाससम्
रक्ताक्षम् ऊर्ध्वरोमाणं काकजङ्घाक्षिनासिकम्
atha prāha yamaḥ kaṃcitpuruṣaṃ kṛṣṇavāsasam
raktākṣam ūrdhvaromāṇaṃ kākajaṅghākṣināsikam
- 6
गच्छ त्वं ब्राह्मणग्रामं ततो गत्वा तम् आनय
अगस्त्यं गोत्रतश्चापि नामतश्चापि शर्मिणम्
gaccha tvaṃ brāhmaṇagrāmaṃ tato gatvā tam ānaya
agastyaṃ gotrataścāpi nāmataścāpi śarmiṇam
- 7
शमे निविष्टं विद्वांसम् अध्यापकम् अनादृतम्
मा चान्यम् आनयेथास्त्वं सगोत्रं तस्य पार्श्वतः
śame niviṣṭaṃ vidvāṃsam adhyāpakam anādṛtam
mā cānyam ānayethāstvaṃ sagotraṃ tasya pārśvataḥ
- 8
स हि तादृग्गुणस्तेन तुल्यो ऽध्ययनजन्मना
अपत्येषु तथा वृत्ते समस्तेनैव धीमता
तम् आनय यथोद्दिष्टं पूजा कार्या हि तस्य मे
sa hi tādṛgguṇastena tulyo 'dhyayanajanmanā
apatyeṣu tathā vṛtte samastenaiva dhīmatā
tam ānaya yathoddiṣṭaṃ pūjā kāryā hi tasya me
- 9
स गत्वा प्रतिकूलं तच्चकार यमशासनम्
तम् आक्रम्यानयामास प्रतिषिद्धो यमेन यः
sa gatvā pratikūlaṃ taccakāra yamaśāsanam
tam ākramyānayāmāsa pratiṣiddho yamena yaḥ
- 10
तस्मै यमः समुत्थाय पूजां कृत्वा च वीर्यवान्
प्रोवाच नीयताम् एष सो ऽन्य आनीयताम् इति
tasmai yamaḥ samutthāya pūjāṃ kṛtvā ca vīryavān
provāca nīyatām eṣa so 'nya ānīyatām iti
- 11
एवम् उक्ते तु वचने धर्मराजेन स द्विजः
उवाच धर्मराजानं निर्विण्णो ऽध्ययनेन वै
यो मे कालो भवेच्छेषस्तं वसेयम् इहाच्युत
evam ukte tu vacane dharmarājena sa dvijaḥ
uvāca dharmarājānaṃ nirviṇṇo 'dhyayanena vai
yo me kālo bhaveccheṣastaṃ vaseyam ihācyuta
- 12
यम उवाच
नाहं कालस्य विहितं प्राप्नोमीह कथंचन
यो हि धर्मं चरति वै तं तु जानामि केवलम्
yama uvāca
nāhaṃ kālasya vihitaṃ prāpnomīha kathaṃcana
yo hi dharmaṃ carati vai taṃ tu jānāmi kevalam
- 13
गच्छ विप्र त्वम् अद्यैव आलयं स्वं महाद्युते
ब्रूहि वा त्वं यथा स्वैरं करवाणि किम् इत्युत
gaccha vipra tvam adyaiva ālayaṃ svaṃ mahādyute
brūhi vā tvaṃ yathā svairaṃ karavāṇi kim ityuta
- 14
ब्राह्मण उवाच
यत्तत्र कृत्वा सुमहत्पुण्यं स्यात्तद्ब्रवीहि मे
सर्वस्य हि प्रमाणं त्वं त्रैलोक्यस्यापि सत्तम
brāhmaṇa uvāca
yattatra kṛtvā sumahatpuṇyaṃ syāttadbravīhi me
sarvasya hi pramāṇaṃ tvaṃ trailokyasyāpi sattama
- 15
यम उवाच
शृणु तत्त्वेन विप्रर्षे प्रदानविधिम् उत्तमम्
तिलाः परमकं दानं पुण्यं चैवेह शाश्वतम्
yama uvāca
śṛṇu tattvena viprarṣe pradānavidhim uttamam
tilāḥ paramakaṃ dānaṃ puṇyaṃ caiveha śāśvatam
- 16
तिलाश्च सम्प्रदातव्या यथाशक्ति द्विजर्षभ
नित्यदानात्सर्वकामांस्तिला निर्वर्तयन्त्युत
tilāśca sampradātavyā yathāśakti dvijarṣabha
nityadānātsarvakāmāṃstilā nirvartayantyuta
- 17
तिलाञ्श्राद्धे प्रशंसन्ति दानम् एतद्ध्यनुत्तमम्
तान्प्रयच्छस्व विप्रेभ्यो विधिदृष्टेन कर्मणा
tilāñśrāddhe praśaṃsanti dānam etaddhyanuttamam
tānprayacchasva viprebhyo vidhidṛṣṭena karmaṇā
- 18
तिला भक्षयितव्याश्च सदा त्वालभनं च तैः
कार्यं सततम् इच्छद्भिः श्रेयः सर्वात्मना गृहे
tilā bhakṣayitavyāśca sadā tvālabhanaṃ ca taiḥ
kāryaṃ satatam icchadbhiḥ śreyaḥ sarvātmanā gṛhe
- 19
तथापः सर्वदा देयाः पेयाश्चैव न संशयः
पुष्करिण्यस्तडागानि कूपांश्चैवात्र खानयेत्
tathāpaḥ sarvadā deyāḥ peyāścaiva na saṃśayaḥ
puṣkariṇyastaḍāgāni kūpāṃścaivātra khānayet
- 20
एतत्सुदुर्लभतरम् इह लोके द्विजोत्तम
आपो नित्यं प्रदेयास्ते पुण्यं ह्येतद् अनुत्तमम्
etatsudurlabhataram iha loke dvijottama
āpo nityaṃ pradeyāste puṇyaṃ hyetad anuttamam
- 21
प्रपाश्च कार्याः पानार्थं नित्यं ते द्विजसत्तम
भुक्ते ऽप्यथ प्रदेयं ते पानीयं वै विशेषतः
prapāśca kāryāḥ pānārthaṃ nityaṃ te dvijasattama
bhukte 'pyatha pradeyaṃ te pānīyaṃ vai viśeṣataḥ
- 22
इत्युक्ते स तदा तेन यमदूतेन वै गृहान्
नीतश्चकार च तथा सर्वं तद्यमशासनम्
ityukte sa tadā tena yamadūtena vai gṛhān
nītaścakāra ca tathā sarvaṃ tadyamaśāsanam
- 23
नीत्वा तं यमदूतो ऽपि गृहीत्वा शर्मिणं तदा
ययौ स धर्मराजाय न्यवेदयत चापि तम्
nītvā taṃ yamadūto 'pi gṛhītvā śarmiṇaṃ tadā
yayau sa dharmarājāya nyavedayata cāpi tam
- 24
तं धर्मराजो धर्मज्ञं पूजयित्वा प्रतापवान्
कृत्वा च संविदं तेन विससर्ज यथागतम्
taṃ dharmarājo dharmajñaṃ pūjayitvā pratāpavān
kṛtvā ca saṃvidaṃ tena visasarja yathāgatam
- 25
तस्यापि च यमः सर्वम् उपदेशं चकार ह
प्रत्येत्य च स तत्सर्वं चकारोक्तं यमेन तत्
tasyāpi ca yamaḥ sarvam upadeśaṃ cakāra ha
pratyetya ca sa tatsarvaṃ cakāroktaṃ yamena tat
- 26
तथा प्रशंसते दीपान्यमः पितृहितेप्सया
तस्माद्दीपप्रदो नित्यं संतारयति वै पितॄन्
tathā praśaṃsate dīpānyamaḥ pitṛhitepsayā
tasmāddīpaprado nityaṃ saṃtārayati vai pitṝn
- 27
दातव्याः सततं दीपास्तस्माद्भरतसत्तम
देवानां च पितॄणां च चक्षुष्यास्ते मताः प्रभो
dātavyāḥ satataṃ dīpāstasmādbharatasattama
devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca cakṣuṣyāste matāḥ prabho
- 28
रत्नदानं च सुमहत्पुण्यम् उक्तं जनाधिप
तानि विक्रीय यजते ब्राह्मणो ह्यभयंकरः
ratnadānaṃ ca sumahatpuṇyam uktaṃ janādhipa
tāni vikrīya yajate brāhmaṇo hyabhayaṃkaraḥ
- 29
यद्वै ददाति विप्रेभ्यो ब्राह्मणः प्रतिगृह्य वै
उभयोः स्यात्तद् अक्षय्यं दातुर् आदातुर् एव च
yadvai dadāti viprebhyo brāhmaṇaḥ pratigṛhya vai
ubhayoḥ syāttad akṣayyaṃ dātur ādātur eva ca
- 30
यो ददाति स्थितः स्थित्यां तादृशाय प्रतिग्रहम्
उभयोर् अक्षयं धर्मं तं मनुः प्राह धर्मवित्
yo dadāti sthitaḥ sthityāṃ tādṛśāya pratigraham
ubhayor akṣayaṃ dharmaṃ taṃ manuḥ prāha dharmavit

