23 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
विद्या तपश्च दानं च किम् एतेषां विशिष्यते
पृच्छामि त्वा सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
vidyā tapaśca dānaṃ ca kim eteṣāṃ viśiṣyate
pṛcchāmi tvā satāṃ śreṣṭha tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
मैत्रेयस्य च संवादं कृष्णद्वैपायनस्य च
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
maitreyasya ca saṃvādaṃ kṛṣṇadvaipāyanasya ca
- 3
कृष्णद्वैपायनो राजन्न् अज्ञातचरितं चरन्
वाराणस्याम् उपातिष्ठन्मैत्रेयं स्वैरिणीकुले
kṛṣṇadvaipāyano rājann ajñātacaritaṃ caran
vārāṇasyām upātiṣṭhanmaitreyaṃ svairiṇīkule
- 4
तम् उपस्थितम् आसीनं ज्ञात्वा स मुनिसत्तमम्
अर्चित्वा भोजयामास मैत्रेयो ऽशनम् उत्तमम्
tam upasthitam āsīnaṃ jñātvā sa munisattamam
arcitvā bhojayāmāsa maitreyo 'śanam uttamam
- 5
तद् अन्नम् उत्तमं भुक्त्वा गुणवत्सार्वकामिकम्
प्रतिष्ठमानो ऽस्मयत प्रीतः कृष्णो महामनाः
tad annam uttamaṃ bhuktvā guṇavatsārvakāmikam
pratiṣṭhamāno 'smayata prītaḥ kṛṣṇo mahāmanāḥ
- 6
तम् उत्स्मयन्तं सम्प्रेक्ष्य मैत्रेयः कृष्णम् अब्रवीत्
कारणं ब्रूहि धर्मात्मन्यो ऽस्मयिष्ठाः कुतश्च ते
तपस्विनो धृतिमतः प्रमोदः समुपागतः
tam utsmayantaṃ samprekṣya maitreyaḥ kṛṣṇam abravīt
kāraṇaṃ brūhi dharmātmanyo 'smayiṣṭhāḥ kutaśca te
tapasvino dhṛtimataḥ pramodaḥ samupāgataḥ
- 7
एतत्पृच्छामि ते विद्वन्न् अभिवाद्य प्रणम्य च
आत्मनश्च तपोभाग्यं महाभाग्यं तथैव च
etatpṛcchāmi te vidvann abhivādya praṇamya ca
ātmanaśca tapobhāgyaṃ mahābhāgyaṃ tathaiva ca
- 8
पृथग् आचरतस्तात पृथग् आत्मनि चात्मनोः
अल्पान्तरम् अहं मन्ये विशिष्टम् अपि वा त्वया
pṛthag ācaratastāta pṛthag ātmani cātmanoḥ
alpāntaram ahaṃ manye viśiṣṭam api vā tvayā
- 9
व्यास उवाच
अतिच्छेदातिवादाभ्यां स्मयो ऽयं समुपागतः
असत्यं वेदवचनं कस्माद्वेदो ऽनृतं वदेत्
vyāsa uvāca
aticchedātivādābhyāṃ smayo 'yaṃ samupāgataḥ
asatyaṃ vedavacanaṃ kasmādvedo 'nṛtaṃ vadet
- 10
त्रीण्येव तु पदान्याहुः पुरुषस्योत्तमं व्रतम्
न द्रुह्येच्चैव दद्याच्च सत्यं चैव परं वदेत्
इदानीं चैव नः कृत्यं पुरस्ताच्च परं स्मृतम्
trīṇyeva tu padānyāhuḥ puruṣasyottamaṃ vratam
na druhyeccaiva dadyācca satyaṃ caiva paraṃ vadet
idānīṃ caiva naḥ kṛtyaṃ purastācca paraṃ smṛtam
- 11
अल्पो ऽपि तादृशो दायो भवत्युत महाफलः
तृषिताय च यद्दत्तं हृदयेनानसूयता
alpo 'pi tādṛśo dāyo bhavatyuta mahāphalaḥ
tṛṣitāya ca yaddattaṃ hṛdayenānasūyatā
- 12
तृषितस्तृषिताय त्वं दत्त्वैतद् अशनं मम
अजैषीर्महतो लोकान्महायज्ञैर् इवाभिभो
अतो दानपवित्रेण प्रीतो ऽस्मि तपसैव च
tṛṣitastṛṣitāya tvaṃ dattvaitad aśanaṃ mama
ajaiṣīrmahato lokānmahāyajñair ivābhibho
ato dānapavitreṇa prīto 'smi tapasaiva ca
- 13
पुण्यस्यैव हि ते गन्धः पुण्यस्यैव च दर्शनम्
पुण्यश्च वाति गन्धस्ते मन्ये कर्मविधानतः
puṇyasyaiva hi te gandhaḥ puṇyasyaiva ca darśanam
puṇyaśca vāti gandhaste manye karmavidhānataḥ
- 14
अधिकं मार्जनात्तात तथैवाप्यनुलेपनात्
शुभं सर्वपवित्रेभ्यो दानम् एव परं भवेत्
adhikaṃ mārjanāttāta tathaivāpyanulepanāt
śubhaṃ sarvapavitrebhyo dānam eva paraṃ bhavet
- 15
यानीमान्युत्तमानीह वेदोक्तानि प्रशंससि
तेषां श्रेष्ठतमं दानम् इति मे नास्ति संशयः
yānīmānyuttamānīha vedoktāni praśaṃsasi
teṣāṃ śreṣṭhatamaṃ dānam iti me nāsti saṃśayaḥ
- 16
दानकृद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः
ते हि प्राणस्य दातारस्तेषु धर्मः प्रतिष्ठितः
dānakṛdbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ
te hi prāṇasya dātārasteṣu dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ
- 17
यथा वेदाः स्वधीताश्च यथा चेन्द्रियसंयमः
सर्वत्यागो यथा चेह तथा दानम् अनुत्तमम्
yathā vedāḥ svadhītāśca yathā cendriyasaṃyamaḥ
sarvatyāgo yathā ceha tathā dānam anuttamam
- 18
त्वं हि तात सुखाद् एव सुखम् एष्यसि शोभनम्
सुखात्सुखतरप्राप्तिम् आप्नुते मतिमान्नरः
tvaṃ hi tāta sukhād eva sukham eṣyasi śobhanam
sukhātsukhataraprāptim āpnute matimānnaraḥ
- 19
तन्नः प्रत्यक्षम् एवेदम् उपलब्धम् असंशयम्
श्रीमन्तम् आप्नुवन्त्यर्था दानं यज्ञस्तथा सुखम्
tannaḥ pratyakṣam evedam upalabdham asaṃśayam
śrīmantam āpnuvantyarthā dānaṃ yajñastathā sukham
- 20
सुखाद् एव परं दुःखं दुःखाद् अन्यत्परं सुखम्
दृश्यते हि महाप्राज्ञ नियतं वै स्वभावतः
sukhād eva paraṃ duḥkhaṃ duḥkhād anyatparaṃ sukham
dṛśyate hi mahāprājña niyataṃ vai svabhāvataḥ
- 21
त्रिविधानीह वृत्तानि नरस्याहुर्मनीषिणः
पुण्यम् अन्यत्पापम् अन्यन्न पुण्यं न च पापकम्
trividhānīha vṛttāni narasyāhurmanīṣiṇaḥ
puṇyam anyatpāpam anyanna puṇyaṃ na ca pāpakam
- 22
न वृत्तं मन्यते ऽन्यस्य मन्यते ऽन्यस्य पापकम्
तथा स्वकर्मनिर्वृत्तं न पुण्यं न च पापकम्
na vṛttaṃ manyate 'nyasya manyate 'nyasya pāpakam
tathā svakarmanirvṛttaṃ na puṇyaṃ na ca pāpakam
- 23
रमस्वैधस्व मोदस्व देहि चैव यजस्व च
न त्वाम् अभिभविष्यन्ति वैद्या न च तपस्विनः
ramasvaidhasva modasva dehi caiva yajasva ca
na tvām abhibhaviṣyanti vaidyā na ca tapasvinaḥ

