44 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
ब्राह्मणान् अर्चसे राजन्सततं संशितव्रतान्
कं तु कर्मोदयं दृष्ट्वा तान् अर्चसि नराधिप
yudhiṣṭhira uvāca
brāhmaṇān arcase rājansatataṃ saṃśitavratān
kaṃ tu karmodayaṃ dṛṣṭvā tān arcasi narādhipa
- 2
कां वा ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्ट्वा महाव्रत
तान् अर्चसि महाबाहो सर्वम् एतद्वदस्व मे
kāṃ vā brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā mahāvrata
tān arcasi mahābāho sarvam etadvadasva me
- 3
भीष्म उवाच
एष ते केशवः सर्वम् आख्यास्यति महामतिः
व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां दृष्टव्युष्टिर्महाव्रतः
bhīṣma uvāca
eṣa te keśavaḥ sarvam ākhyāsyati mahāmatiḥ
vyuṣṭiṃ brāhmaṇapūjāyāṃ dṛṣṭavyuṣṭirmahāvrataḥ
- 4
बलं श्रोत्रे वाङ्मनश्चक्षुषी च ज्ञानं तथा न विशुद्धं ममाद्य
देहन्यासो नातिचिरान्मतो मे न चातितूर्णं सविताद्य याति
balaṃ śrotre vāṅmanaścakṣuṣī ca jñānaṃ tathā na viśuddhaṃ mamādya
dehanyāso nāticirānmato me na cātitūrṇaṃ savitādya yāti
- 5
उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां विशां च
पौराणं ये दण्डम् उपासते च शेषं कृष्णाद् उपशिक्षस्व पार्थ
uktā dharmā ye purāṇe mahānto brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca
paurāṇaṃ ye daṇḍam upāsate ca śeṣaṃ kṛṣṇād upaśikṣasva pārtha
- 6
अहं ह्येनं वेद्मि तत्त्वेन कृष्णं यो ऽयं हि यच्चास्य बलं पुराणम्
अमेयात्मा केशवः कौरवेन्द्र सो ऽयं धर्मं वक्ष्यति संशयेषु
ahaṃ hyenaṃ vedmi tattvena kṛṣṇaṃ yo 'yaṃ hi yaccāsya balaṃ purāṇam
ameyātmā keśavaḥ kauravendra so 'yaṃ dharmaṃ vakṣyati saṃśayeṣu
- 7
कृष्णः पृथ्वीम् असृजत्खं दिवं च वराहो ऽयं भीमबलः पुराणः
अस्य चाधो ऽथान्तरिक्षं दिवं च दिशश्चतस्रः प्रदिशश्चतस्रः
सृष्टिस्तथैवेयम् अनुप्रसूता स निर्ममे विश्वम् इदं पुराणम्
kṛṣṇaḥ pṛthvīm asṛjatkhaṃ divaṃ ca varāho 'yaṃ bhīmabalaḥ purāṇaḥ
asya cādho 'thāntarikṣaṃ divaṃ ca diśaścatasraḥ pradiśaścatasraḥ
sṛṣṭistathaiveyam anuprasūtā sa nirmame viśvam idaṃ purāṇam
- 8
अस्य नाभ्यां पुष्करं सम्प्रसूतं यत्रोत्पन्नः स्वयम् एवामितौजाः
येनाच्छिन्नं तत्तमः पार्थ घोरं यत्तत्तिष्ठत्यर्णवं तर्जयानम्
asya nābhyāṃ puṣkaraṃ samprasūtaṃ yatrotpannaḥ svayam evāmitaujāḥ
yenācchinnaṃ tattamaḥ pārtha ghoraṃ yattattiṣṭhatyarṇavaṃ tarjayānam
- 9
कृते युगे धर्म आसीत्समग्रस्त्रेताकाले ज्ञानम् अनुप्रपन्नः
बलं त्वासीद्द्वापरे पार्थ कृष्णः कलावधर्मः क्षितिम् आजगाम
kṛte yuge dharma āsītsamagrastretākāle jñānam anuprapannaḥ
balaṃ tvāsīddvāpare pārtha kṛṣṇaḥ kalāvadharmaḥ kṣitim ājagāma
- 10
स पूर्वदेवो निजघान दैत्यान्स पूर्वदेवश्च बभूव सम्राट्
स भूतानां भावनो भूतभव्यः स विश्वस्यास्य जगतश्चापि गोप्ता
sa pūrvadevo nijaghāna daityānsa pūrvadevaśca babhūva samrāṭ
sa bhūtānāṃ bhāvano bhūtabhavyaḥ sa viśvasyāsya jagataścāpi goptā
- 11
यदा धर्मो ग्लायति वै सुराणां तदा कृष्णो जायते मानुषेषु
धर्मे स्थित्वा स तु वै भावितात्मा परांश्च लोकान् अपरांश्च याति
yadā dharmo glāyati vai surāṇāṃ tadā kṛṣṇo jāyate mānuṣeṣu
dharme sthitvā sa tu vai bhāvitātmā parāṃśca lokān aparāṃśca yāti
- 12
त्याज्यांस्त्यक्त्वाथासुराणां वधाय कार्याकार्ये कारणं चैव पार्थ
कृतं करिष्यत्क्रियते च देवो मुहुः सोमं विद्धि च शक्रम् एतम्
tyājyāṃstyaktvāthāsurāṇāṃ vadhāya kāryākārye kāraṇaṃ caiva pārtha
kṛtaṃ kariṣyatkriyate ca devo muhuḥ somaṃ viddhi ca śakram etam
- 13
स विश्वकर्मा स च विश्वरूपः स विश्वभृद्विश्वसृग्विश्वजिच्च
स शूलभृच्छोणितभृत्करालस्तं कर्मभिर्विदितं वै स्तुवन्ति
sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ sa viśvabhṛdviśvasṛgviśvajicca
sa śūlabhṛcchoṇitabhṛtkarālastaṃ karmabhirviditaṃ vai stuvanti
- 14
तं गन्धर्वा अप्सरसश्च नित्यम् उपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानि
तं राक्षसाश्च परिसंवहन्ते रायस्पोषः स विजिगीषुर् एकः
taṃ gandharvā apsarasaśca nityam upatiṣṭhante vibudhānāṃ śatāni
taṃ rākṣasāśca parisaṃvahante rāyaspoṣaḥ sa vijigīṣur ekaḥ
- 15
तम् अध्वरे शंसितारः स्तुवन्ति रथंतरे सामगाश्च स्तुवन्ति
तं ब्राह्मणा ब्रह्ममन्त्रैः स्तुवन्ति तस्मै हविर् अध्वर्यवः कल्पयन्ति
tam adhvare śaṃsitāraḥ stuvanti rathaṃtare sāmagāśca stuvanti
taṃ brāhmaṇā brahmamantraiḥ stuvanti tasmai havir adhvaryavaḥ kalpayanti
- 16
स पौराणीं ब्रह्मगुहां प्रविष्टो महीसत्रं भारताग्रे ददर्श
स चैव गाम् उद्दधाराग्र्यकर्मा विक्षोभ्य दैत्यान् उरगान्दानवांश्च
sa paurāṇīṃ brahmaguhāṃ praviṣṭo mahīsatraṃ bhāratāgre dadarśa
sa caiva gām uddadhārāgryakarmā vikṣobhya daityān uragāndānavāṃśca
- 17
तस्य भक्षान्विविधान्वेदयन्ति तम् एवाजौ वाहनं वेदयन्ति
तस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिवं च सर्वं वशे तिष्ठति शाश्वतस्य
tasya bhakṣānvividhānvedayanti tam evājau vāhanaṃ vedayanti
tasyāntarikṣaṃ pṛthivī divaṃ ca sarvaṃ vaśe tiṣṭhati śāśvatasya
- 18
स कुम्भरेताः ससृजे पुराणं यत्रोत्पन्नम् ऋषिम् आहुर्वसिष्ठम्
स मातरिश्वा विभुर् अश्ववाजी स रश्मिमान्सविता चादिदेवः
sa kumbharetāḥ sasṛje purāṇaṃ yatrotpannam ṛṣim āhurvasiṣṭham
sa mātariśvā vibhur aśvavājī sa raśmimānsavitā cādidevaḥ
- 19
तेनासुरा विजिताः सर्व एव तस्य विक्रान्तैर्विजितानीह त्रीणि
स देवानां मानुषाणां पितॄणां तम् एवाहुर्यज्ञविदां वितानम्
tenāsurā vijitāḥ sarva eva tasya vikrāntairvijitānīha trīṇi
sa devānāṃ mānuṣāṇāṃ pitṝṇāṃ tam evāhuryajñavidāṃ vitānam
- 20
स एव कालं विभजन्न् उदेति तस्योत्तरं दक्षिणं चायने द्वे
तस्यैवोर्ध्वं तिर्यग् अधश्चरन्ति गभस्तयो मेदिनीं तापयन्तः
sa eva kālaṃ vibhajann udeti tasyottaraṃ dakṣiṇaṃ cāyane dve
tasyaivordhvaṃ tiryag adhaścaranti gabhastayo medinīṃ tāpayantaḥ
- 21
तं ब्राह्मणा वेदविदो जुषन्ति तस्यादित्यो भाम् उपयुज्य भाति
स मासि मास्यध्वरकृद्विधत्ते तम् अध्वरे वेदविदः पठन्ति
taṃ brāhmaṇā vedavido juṣanti tasyādityo bhām upayujya bhāti
sa māsi māsyadhvarakṛdvidhatte tam adhvare vedavidaḥ paṭhanti
- 22
स एकयुक्चक्रम् इदं त्रिनाभि सप्ताश्वयुक्तं वहते वै त्रिधामा
महातेजाः सर्वगः सर्वसिंहः कृष्णो लोकान्धारयते तथैकः
अश्नन्न् अनश्नंश्च तथैव धीरः कृष्णं सदा पार्थ कर्तारम् एहि
sa ekayukcakram idaṃ trinābhi saptāśvayuktaṃ vahate vai tridhāmā
mahātejāḥ sarvagaḥ sarvasiṃhaḥ kṛṣṇo lokāndhārayate tathaikaḥ
aśnann anaśnaṃśca tathaiva dhīraḥ kṛṣṇaṃ sadā pārtha kartāram ehi
- 23
स एकदा कक्षगतो महात्मा तृप्तो विभुः खाण्डवे धूमकेतुः
स राक्षसान् उरगांश्चावजित्य सर्वत्रगः सर्वम् अग्नौ जुहोति
sa ekadā kakṣagato mahātmā tṛpto vibhuḥ khāṇḍave dhūmaketuḥ
sa rākṣasān uragāṃścāvajitya sarvatragaḥ sarvam agnau juhoti
- 24
स एवाश्वः श्वेतम् अश्वं प्रयच्छत्स एवाश्वान् अथ सर्वांश्चकार
त्रिवन्धुरस्तस्य रथस्त्रिचक्रस्त्रिवृच्छिराश्चतुरस्रश्च तस्य
sa evāśvaḥ śvetam aśvaṃ prayacchatsa evāśvān atha sarvāṃścakāra
trivandhurastasya rathastricakrastrivṛcchirāścaturasraśca tasya
- 25
स विहायो व्यदधात्पञ्चनाभिः स निर्ममे गां दिवम् अन्तरिक्षम्
एवं रम्यान् असृजत्पर्वतांश्च हृषीकेशो ऽमितदीप्ताग्नितेजाः
sa vihāyo vyadadhātpañcanābhiḥ sa nirmame gāṃ divam antarikṣam
evaṃ ramyān asṛjatparvatāṃśca hṛṣīkeśo 'mitadīptāgnitejāḥ
- 26
स लङ्घयन्वै सरितो जिघांसन्स तं वज्रं प्रहरन्तं निरास
स महेन्द्रः स्तूयते वै महाध्वरे विप्रैर् एको ऋक्सहस्रैः पुराणैः
sa laṅghayanvai sarito jighāṃsansa taṃ vajraṃ praharantaṃ nirāsa
sa mahendraḥ stūyate vai mahādhvare viprair eko ṛksahasraiḥ purāṇaiḥ
- 27
दुर्वासा वै तेन नान्येन शक्यो गृहे राजन्वासयितुं महौजाः
तम् एवाहुर् ऋषिम् एकं पुराणं स विश्वकृद्विदधात्यात्मभावान्
durvāsā vai tena nānyena śakyo gṛhe rājanvāsayituṃ mahaujāḥ
tam evāhur ṛṣim ekaṃ purāṇaṃ sa viśvakṛdvidadhātyātmabhāvān
- 28
वेदांश्च यो वेदयते ऽधिदेवो विधींश्च यश्चाश्रयते पुराणान्
कामे वेदे लौकिके यत्फलं च विष्वक्सेने सर्वम् एतत्प्रतीहि
vedāṃśca yo vedayate 'dhidevo vidhīṃśca yaścāśrayate purāṇān
kāme vede laukike yatphalaṃ ca viṣvaksene sarvam etatpratīhi
- 29
ज्योतींषि शुक्लानि च सर्वलोके त्रयो लोका लोकपालास्त्रयश्च
त्रयो ऽग्नयो व्याहृतयश्च तिस्रः सर्वे देवा देवकीपुत्र एव
jyotīṃṣi śuklāni ca sarvaloke trayo lokā lokapālāstrayaśca
trayo 'gnayo vyāhṛtayaśca tisraḥ sarve devā devakīputra eva
- 30
संवत्सरः स ऋतुः सो ऽर्धमासः सो ऽहोरात्रः स कला वै स काष्ठाः
मात्रा मुहूर्ताश्च लवाः क्षणाश्च विष्वक्सेने सर्वम् एतत्प्रतीहि
saṃvatsaraḥ sa ṛtuḥ so 'rdhamāsaḥ so 'horātraḥ sa kalā vai sa kāṣṭhāḥ
mātrā muhūrtāśca lavāḥ kṣaṇāśca viṣvaksene sarvam etatpratīhi

