63 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
दह्यमानाय विप्राय यः प्रयच्छत्युपानहौ
यत्फलं तस्य भवति तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
dahyamānāya viprāya yaḥ prayacchatyupānahau
yatphalaṃ tasya bhavati tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
उपानहौ प्रयच्छेद्यो ब्राह्मणेभ्यः समाहितः
मर्दते कण्टकान्सर्वान्विषमान्निस्तरत्यपि
स शत्रूणाम् उपरि च संतिष्ठति युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
upānahau prayacchedyo brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ
mardate kaṇṭakānsarvānviṣamānnistaratyapi
sa śatrūṇām upari ca saṃtiṣṭhati yudhiṣṭhira
- 3
यानं चाश्वतरीयुक्तं तस्य शुभ्रं विशां पते
उपतिष्ठति कौन्तेय रूप्यकाञ्चनभूषणम्
शकटं दम्यसंयुक्तं दत्तं भवति चैव हि
yānaṃ cāśvatarīyuktaṃ tasya śubhraṃ viśāṃ pate
upatiṣṭhati kaunteya rūpyakāñcanabhūṣaṇam
śakaṭaṃ damyasaṃyuktaṃ dattaṃ bhavati caiva hi
- 4
युधिष्ठिर उवाच
यत्फलं तिलदाने च भूमिदाने च कीर्तितम्
गोप्रदाने ऽन्नदाने च भूयस्तद्ब्रूहि कौरव
yudhiṣṭhira uvāca
yatphalaṃ tiladāne ca bhūmidāne ca kīrtitam
gopradāne 'nnadāne ca bhūyastadbrūhi kaurava
- 5
भीष्म उवाच
शृणुष्व मम कौन्तेय तिलदानस्य यत्फलम्
निशम्य च यथान्यायं प्रयच्छ कुरुसत्तम
bhīṣma uvāca
śṛṇuṣva mama kaunteya tiladānasya yatphalam
niśamya ca yathānyāyaṃ prayaccha kurusattama
- 6
पितॄणां प्रथमं भोज्यं तिलाः सृष्टाः स्वयंभुवा
तिलदानेन वै तस्मात्पितृपक्षः प्रमोदते
pitṝṇāṃ prathamaṃ bhojyaṃ tilāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā
tiladānena vai tasmātpitṛpakṣaḥ pramodate
- 7
माघमासे तिलान्यस्तु ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति
सर्वसत्त्वसमाकीर्णं नरकं स न पश्यति
māghamāse tilānyastu brāhmaṇebhyaḥ prayacchati
sarvasattvasamākīrṇaṃ narakaṃ sa na paśyati
- 8
सर्वकामैः स यजते यस्तिलैर्यजते पितॄन्
न चाकामेन दातव्यं तिलश्राद्धं कथंचन
sarvakāmaiḥ sa yajate yastilairyajate pitṝn
na cākāmena dātavyaṃ tilaśrāddhaṃ kathaṃcana
- 9
महर्षेः कश्यपस्यैते गात्रेभ्यः प्रसृतास्तिलाः
ततो दिव्यं गता भावं प्रदानेषु तिलाः प्रभो
maharṣeḥ kaśyapasyaite gātrebhyaḥ prasṛtāstilāḥ
tato divyaṃ gatā bhāvaṃ pradāneṣu tilāḥ prabho
- 10
पौष्टिका रूपदाश्चैव तथा पापविनाशनाः
तस्मात्सर्वप्रदानेभ्यस्तिलदानं विशिष्यते
pauṣṭikā rūpadāścaiva tathā pāpavināśanāḥ
tasmātsarvapradānebhyastiladānaṃ viśiṣyate
- 11
आपस्तम्बश्च मेधावी शङ्खश्च लिखितस्तथा
महर्षिर्गौतमश्चापि तिलदानैर्दिवं गताः
āpastambaśca medhāvī śaṅkhaśca likhitastathā
maharṣirgautamaścāpi tiladānairdivaṃ gatāḥ
- 12
तिलहोमपरा विप्राः सर्वे संयतमैथुनाः
समा गव्येन हविषा प्रवृत्तिषु च संस्थिताः
tilahomaparā viprāḥ sarve saṃyatamaithunāḥ
samā gavyena haviṣā pravṛttiṣu ca saṃsthitāḥ
- 13
सर्वेषाम् एव दानानां तिलदानं परं स्मृतम्
अक्षयं सर्वदानानां तिलदानम् इहोच्यते
sarveṣām eva dānānāṃ tiladānaṃ paraṃ smṛtam
akṣayaṃ sarvadānānāṃ tiladānam ihocyate
- 14
उत्पन्ने च पुरा हव्ये कुशिकर्षिः परंतप
तिलैर् अग्नित्रयं हुत्वा प्राप्तवान्गतिम् उत्तमाम्
utpanne ca purā havye kuśikarṣiḥ paraṃtapa
tilair agnitrayaṃ hutvā prāptavāngatim uttamām
- 15
इति प्रोक्तं कुरुश्रेष्ठ तिलदानम् अनुत्तमम्
विधानं येन विधिना तिलानाम् इह शस्यते
iti proktaṃ kuruśreṣṭha tiladānam anuttamam
vidhānaṃ yena vidhinā tilānām iha śasyate
- 16
अत ऊर्ध्वं निबोधेदं देवानां यष्टुम् इच्छताम्
समागमं महाराज ब्रह्मणा वै स्वयंभुवा
ata ūrdhvaṃ nibodhedaṃ devānāṃ yaṣṭum icchatām
samāgamaṃ mahārāja brahmaṇā vai svayaṃbhuvā
- 17
देवाः समेत्य ब्रह्माणं भूमिभागं यियक्षवः
शुभं देशम् अयाचन्त यजेम इति पार्थिव
devāḥ sametya brahmāṇaṃ bhūmibhāgaṃ yiyakṣavaḥ
śubhaṃ deśam ayācanta yajema iti pārthiva
- 18
देवा ऊचुः
भगवंस्त्वं प्रभुर्भूमेः सर्वस्य त्रिदिवस्य च
यजेमहि महाभाग यज्ञं भवदनुज्ञया
नाननुज्ञातभूमिर्हि यज्ञस्य फलम् अश्नुते
devā ūcuḥ
bhagavaṃstvaṃ prabhurbhūmeḥ sarvasya tridivasya ca
yajemahi mahābhāga yajñaṃ bhavadanujñayā
nānanujñātabhūmirhi yajñasya phalam aśnute
- 19
त्वं हि सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च
प्रभुर्भवसि तस्मात्त्वं समनुज्ञातुम् अर्हसि
tvaṃ hi sarvasya jagataḥ sthāvarasya carasya ca
prabhurbhavasi tasmāttvaṃ samanujñātum arhasi
- 20
ब्रह्मोवाच
ददामि मेदिनीभागं भवद्भ्यो ऽहं सुरर्षभाः
यस्मिन्देशे करिष्यध्वं यज्ञं काश्यपनन्दनाः
brahmovāca
dadāmi medinībhāgaṃ bhavadbhyo 'haṃ surarṣabhāḥ
yasmindeśe kariṣyadhvaṃ yajñaṃ kāśyapanandanāḥ
- 21
देवा ऊचुः
भगवन्कृतकामाः स्मो यक्ष्यामस्त्वाप्तदक्षिणैः
इमं तु देशं मुनयः पर्युपासन्त नित्यदा
devā ūcuḥ
bhagavankṛtakāmāḥ smo yakṣyāmastvāptadakṣiṇaiḥ
imaṃ tu deśaṃ munayaḥ paryupāsanta nityadā
- 22
भीष्म उवाच
ततो ऽगस्त्यश्च कण्वश्च भृगुर् अत्रिर्वृषाकपिः
असितो देवलश्चैव देवयज्ञम् उपागमन्
bhīṣma uvāca
tato 'gastyaśca kaṇvaśca bhṛgur atrirvṛṣākapiḥ
asito devalaścaiva devayajñam upāgaman
- 23
ततो देवा महात्मान ईजिरे यज्ञम् अच्युत
तथा समापयामासुर्यथाकालं सुरर्षभाः
tato devā mahātmāna ījire yajñam acyuta
tathā samāpayāmāsuryathākālaṃ surarṣabhāḥ
- 24
त इष्टयज्ञास्त्रिदशा हिमवत्यचलोत्तमे
षष्ठम् अंशं क्रतोस्तस्य भूमिदानं प्रचक्रिरे
ta iṣṭayajñāstridaśā himavatyacalottame
ṣaṣṭham aṃśaṃ kratostasya bhūmidānaṃ pracakrire
- 25
प्रादेशमात्रं भूमेस्तु यो दद्याद् अनुपस्कृतम्
न सीदति स कृच्छ्रेषु न च दुर्गाण्यवाप्नुते
prādeśamātraṃ bhūmestu yo dadyād anupaskṛtam
na sīdati sa kṛcchreṣu na ca durgāṇyavāpnute
- 26
शीतवातातपसहां गृहभूमिं सुसंस्कृताम्
प्रदाय सुरलोकस्थः पुण्यान्ते ऽपि न चाल्यते
śītavātātapasahāṃ gṛhabhūmiṃ susaṃskṛtām
pradāya suralokasthaḥ puṇyānte 'pi na cālyate
- 27
मुदितो वसते प्राज्ञः शक्रेण सह पार्थिव
प्रतिश्रयप्रदाता च सो ऽपि स्वर्गे महीयते
mudito vasate prājñaḥ śakreṇa saha pārthiva
pratiśrayapradātā ca so 'pi svarge mahīyate
- 28
अध्यापककुले जातः श्रोत्रियो नियतेन्द्रियः
गृहे यस्य वसेत्तुष्टः प्रधानं लोकम् अश्नुते
adhyāpakakule jātaḥ śrotriyo niyatendriyaḥ
gṛhe yasya vasettuṣṭaḥ pradhānaṃ lokam aśnute
- 29
तथा गवार्थे शरणं शीतवर्षसहं महत्
आसप्तमं तारयति कुलं भरतसत्तम
tathā gavārthe śaraṇaṃ śītavarṣasahaṃ mahat
āsaptamaṃ tārayati kulaṃ bharatasattama
- 30
क्षेत्रभूमिं ददल्लोके पुत्र श्रियम् अवाप्नुयात्
रत्नभूमिं प्रदत्त्वा तु कुलवंशं विवर्धयेत्
kṣetrabhūmiṃ dadalloke putra śriyam avāpnuyāt
ratnabhūmiṃ pradattvā tu kulavaṃśaṃ vivardhayet

