65 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
आलोकदानं नामैतत्कीदृशं भरतर्षभ
कथम् एतत्समुत्पन्नं फलं चात्र ब्रवीहि मे
yudhiṣṭhira uvāca
ālokadānaṃ nāmaitatkīdṛśaṃ bharatarṣabha
katham etatsamutpannaṃ phalaṃ cātra bravīhi me
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
मनोः प्रजापतेर्वादं सुवर्णस्य च भारत
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
manoḥ prajāpatervādaṃ suvarṇasya ca bhārata
- 3
तपस्वी कश्चिद् अभवत्सुवर्णो नाम नामतः
वर्णतो हेमवर्णः स सुवर्ण इति पप्रथे
tapasvī kaścid abhavatsuvarṇo nāma nāmataḥ
varṇato hemavarṇaḥ sa suvarṇa iti paprathe
- 4
कुलशीलगुणोपेतः स्वाध्याये च परं गतः
बहून्स्ववंशप्रभवान्समतीतः स्वकैर्गुणैः
kulaśīlaguṇopetaḥ svādhyāye ca paraṃ gataḥ
bahūnsvavaṃśaprabhavānsamatītaḥ svakairguṇaiḥ
- 5
स कदाचिन्मनुं विप्रो ददर्शोपससर्प च
कुशलप्रश्नम् अन्योन्यं तौ च तत्र प्रचक्रतुः
sa kadācinmanuṃ vipro dadarśopasasarpa ca
kuśalapraśnam anyonyaṃ tau ca tatra pracakratuḥ
- 6
ततस्तौ सिद्धसंकल्पौ मेरौ काञ्चनपर्वते
रमणीये शिलापृष्ठे सहितौ संन्यषीदताम्
tatastau siddhasaṃkalpau merau kāñcanaparvate
ramaṇīye śilāpṛṣṭhe sahitau saṃnyaṣīdatām
- 7
तत्र तौ कथयामास्तां कथा नानाविधाश्रयाः
ब्रह्मर्षिदेवदैत्यानां पुराणानां महात्मनाम्
tatra tau kathayāmāstāṃ kathā nānāvidhāśrayāḥ
brahmarṣidevadaityānāṃ purāṇānāṃ mahātmanām
- 8
सुवर्णस्त्वब्रवीद्वाक्यं मनुं स्वायंभुवं प्रभुम्
हितार्थं सर्वभूतानां प्रश्नं मे वक्तुम् अर्हसि
suvarṇastvabravīdvākyaṃ manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhum
hitārthaṃ sarvabhūtānāṃ praśnaṃ me vaktum arhasi
- 9
सुमनोभिर्यद् इज्यन्ते दैवतानि प्रजेश्वर
किम् एतत्कथम् उत्पन्नं फलयोगं च शंस मे
sumanobhiryad ijyante daivatāni prajeśvara
kim etatkatham utpannaṃ phalayogaṃ ca śaṃsa me
- 10
मनुर् उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
शुक्रस्य च बलेश्चैव संवादं वै समागमे
manur uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
śukrasya ca baleścaiva saṃvādaṃ vai samāgame
- 11
बलेर्वैरोचनस्येह त्रैलोक्यम् अनुशासतः
समीपम् आजगामाशु शुक्रो भृगुकुलोद्वहः
balervairocanasyeha trailokyam anuśāsataḥ
samīpam ājagāmāśu śukro bhṛgukulodvahaḥ
- 12
तम् अर्घ्यादिभिर् अभ्यर्च्य भार्गवं सो ऽसुराधिपः
निषसादासने पश्चाद्विधिवद्भूरिदक्षिणः
tam arghyādibhir abhyarcya bhārgavaṃ so 'surādhipaḥ
niṣasādāsane paścādvidhivadbhūridakṣiṇaḥ
- 13
कथेयम् अभवत्तत्र या त्वया परिकीर्तिता
सुमनोधूपदीपानां संप्रदाने फलं प्रति
katheyam abhavattatra yā tvayā parikīrtitā
sumanodhūpadīpānāṃ saṃpradāne phalaṃ prati
- 14
ततः पप्रच्छ दैत्येन्द्रः कवीन्द्रं प्रश्नम् उत्तमम्
सुमनोधूपदीपानां किं फलं ब्रह्मवित्तम
प्रदानस्य द्विजश्रेष्ठ तद्भवान्वक्तुम् अर्हति
tataḥ papraccha daityendraḥ kavīndraṃ praśnam uttamam
sumanodhūpadīpānāṃ kiṃ phalaṃ brahmavittama
pradānasya dvijaśreṣṭha tadbhavānvaktum arhati
- 15
शुक्र उवाच
तपः पूर्वं समुत्पन्नं धर्मस्तस्माद् अनन्तरम्
एतस्मिन्न् अन्तरे चैव वीरुदोषध्य एव च
śukra uvāca
tapaḥ pūrvaṃ samutpannaṃ dharmastasmād anantaram
etasminn antare caiva vīrudoṣadhya eva ca
- 16
सोमस्यात्मा च बहुधा सम्भूतः पृथिवीतले
अमृतं च विषं चैव याश्चान्यास्तुल्यजातयः
somasyātmā ca bahudhā sambhūtaḥ pṛthivītale
amṛtaṃ ca viṣaṃ caiva yāścānyāstulyajātayaḥ
- 17
अमृतं मनसः प्रीतिं सद्यः पुष्टिं ददाति च
मनो ग्लपयते तीव्रं विषं गन्धेन सर्वशः
amṛtaṃ manasaḥ prītiṃ sadyaḥ puṣṭiṃ dadāti ca
mano glapayate tīvraṃ viṣaṃ gandhena sarvaśaḥ
- 18
अमृतं मङ्गलं विद्धि महद्विषम् अमङ्गलम्
ओषध्यो ह्यमृतं सर्वं विषं तेजो ऽग्निसंभवम्
amṛtaṃ maṅgalaṃ viddhi mahadviṣam amaṅgalam
oṣadhyo hyamṛtaṃ sarvaṃ viṣaṃ tejo 'gnisaṃbhavam
- 19
मनो ह्लादयते यस्माच्छ्रियं चापि दधाति ह
तस्मात्सुमनसः प्रोक्ता नरैः सुकृतकर्मभिः
mano hlādayate yasmācchriyaṃ cāpi dadhāti ha
tasmātsumanasaḥ proktā naraiḥ sukṛtakarmabhiḥ
- 20
देवताभ्यः सुमनसो यो ददाति नरः शुचिः
तस्मात्सुमनसः प्रोक्ता यस्मात्तुष्यन्ति देवताः
devatābhyaḥ sumanaso yo dadāti naraḥ śuciḥ
tasmātsumanasaḥ proktā yasmāttuṣyanti devatāḥ
- 21
यं यम् उद्दिश्य दीयेरन्देवं सुमनसः प्रभो
मङ्गलार्थं स तेनास्य प्रीतो भवति दैत्यप
yaṃ yam uddiśya dīyerandevaṃ sumanasaḥ prabho
maṅgalārthaṃ sa tenāsya prīto bhavati daityapa
- 22
ज्ञेयास्तूग्राश्च सौम्याश्च तेजस्विन्यश्च ताः पृथक्
ओषध्यो बहुवीर्याश्च बहुरूपास्तथैव च
jñeyāstūgrāśca saumyāśca tejasvinyaśca tāḥ pṛthak
oṣadhyo bahuvīryāśca bahurūpāstathaiva ca
- 23
यज्ञियानां च वृक्षाणाम् अयज्ञियान्निबोध मे
आसुराणि च माल्यानि दैवतेभ्यो हितानि च
yajñiyānāṃ ca vṛkṣāṇām ayajñiyānnibodha me
āsurāṇi ca mālyāni daivatebhyo hitāni ca
- 24
राक्षसानां सुराणां च यक्षाणां च तथा प्रियाः
पितॄणां मानुषाणां च कान्ता यास्त्वनुपूर्वशः
rākṣasānāṃ surāṇāṃ ca yakṣāṇāṃ ca tathā priyāḥ
pitṝṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca kāntā yāstvanupūrvaśaḥ
- 25
वन्या ग्राम्याश्चेह तथा कृष्टोप्ताः पर्वताश्रयाः
अकण्टकाः कण्टकिन्यो गन्धरूपरसान्विताः
vanyā grāmyāśceha tathā kṛṣṭoptāḥ parvatāśrayāḥ
akaṇṭakāḥ kaṇṭakinyo gandharūparasānvitāḥ
- 26
द्विविधो हि स्मृतो गन्ध इष्टो ऽनिष्टश्च पुष्पजः
इष्टगन्धानि देवानां पुष्पाणीति विभावयेत्
dvividho hi smṛto gandha iṣṭo 'niṣṭaśca puṣpajaḥ
iṣṭagandhāni devānāṃ puṣpāṇīti vibhāvayet
- 27
अकण्टकानां वृक्षाणां श्वेतप्रायाश्च वर्णतः
तेषां पुष्पाणि देवानाम् इष्टानि सततं प्रभो
akaṇṭakānāṃ vṛkṣāṇāṃ śvetaprāyāśca varṇataḥ
teṣāṃ puṣpāṇi devānām iṣṭāni satataṃ prabho
- 28
जलजानि च माल्यानि पद्मादीनि च यानि च
गन्धर्वनागयक्षेभ्यस्तानि दद्याद्विचक्षणः
jalajāni ca mālyāni padmādīni ca yāni ca
gandharvanāgayakṣebhyastāni dadyādvicakṣaṇaḥ
- 29
ओषध्यो रक्तपुष्पाश्च कटुकाः कण्टकान्विताः
शत्रूणाम् अभिचारार्थम् अथर्वसु निदर्शिताः
oṣadhyo raktapuṣpāśca kaṭukāḥ kaṇṭakānvitāḥ
śatrūṇām abhicārārtham atharvasu nidarśitāḥ
- 30
तीक्ष्णवीर्यास्तु भूतानां दुरालम्भाः सकण्टकाः
रक्तभूयिष्ठवर्णाश्च कृष्णाश्चैवोपहारयेत्
tīkṣṇavīryāstu bhūtānāṃ durālambhāḥ sakaṇṭakāḥ
raktabhūyiṣṭhavarṇāśca kṛṣṇāścaivopahārayet

