56 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
दत्तानां फलसंप्राप्तिं गवां प्रब्रूहि मे ऽनघ
विस्तरेण महाबाहो न हि तृप्यामि कथ्यताम्
yudhiṣṭhira uvāca
dattānāṃ phalasaṃprāptiṃ gavāṃ prabrūhi me 'nagha
vistareṇa mahābāho na hi tṛpyāmi kathyatām
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
ऋषेर् उद्दालकेर्वाक्यं नाचिकेतस्य चोभयोः
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
ṛṣer uddālakervākyaṃ nāciketasya cobhayoḥ
- 3
ऋषिर् उद्दालकिर्दीक्षाम् उपगम्य ततः सुतम्
त्वं माम् उपचरस्वेति नाचिकेतम् अभाषत
समाप्ते नियमे तस्मिन्महर्षिः पुत्रम् अब्रवीत्
ṛṣir uddālakirdīkṣām upagamya tataḥ sutam
tvaṃ mām upacarasveti nāciketam abhāṣata
samāpte niyame tasminmaharṣiḥ putram abravīt
- 4
उपस्पर्शनसक्तस्य स्वाध्यायनिरतस्य च
इध्मा दर्भाः सुमनसः कलशश्चाभितो जलम्
विस्मृतं मे तद् आदाय नदीतीराद् इहाव्रज
upasparśanasaktasya svādhyāyaniratasya ca
idhmā darbhāḥ sumanasaḥ kalaśaścābhito jalam
vismṛtaṃ me tad ādāya nadītīrād ihāvraja
- 5
गत्वानवाप्य तत्सर्वं नदीवेगसमाप्लुतम्
न पश्यामि तद् इत्येवं पितरं सो ऽब्रवीन्मुनिः
gatvānavāpya tatsarvaṃ nadīvegasamāplutam
na paśyāmi tad ityevaṃ pitaraṃ so 'bravīnmuniḥ
- 6
क्षुत्पिपासाश्रमाविष्टो मुनिर् उद्दालकिस्तदा
यमं पश्येति तं पुत्रम् अशपत्स महातपाः
kṣutpipāsāśramāviṣṭo munir uddālakistadā
yamaṃ paśyeti taṃ putram aśapatsa mahātapāḥ
- 7
तथा स पित्राभिहतो वाग्वज्रेण कृताञ्जलिः
प्रसीदेति ब्रुवन्न् एव गतसत्त्वो ऽपतद्भुवि
tathā sa pitrābhihato vāgvajreṇa kṛtāñjaliḥ
prasīdeti bruvann eva gatasattvo 'patadbhuvi
- 8
नाचिकेतं पिता दृष्ट्वा पतितं दुःखमूर्छितः
किं मया कृतम् इत्युक्त्वा निपपात महीतले
nāciketaṃ pitā dṛṣṭvā patitaṃ duḥkhamūrchitaḥ
kiṃ mayā kṛtam ityuktvā nipapāta mahītale
- 9
तस्य दुःखपरीतस्य स्वं पुत्रम् उपगूहतः
व्यतीतं तद् अहःशेषं सा चोग्रा तत्र शर्वरी
tasya duḥkhaparītasya svaṃ putram upagūhataḥ
vyatītaṃ tad ahaḥśeṣaṃ sā cogrā tatra śarvarī
- 10
पित्र्येणाश्रुप्रपातेन नाचिकेतः कुरूद्वह
प्रास्पन्दच्छयने कौश्ये वृष्ट्या सस्यम् इवाप्लुतम्
pitryeṇāśruprapātena nāciketaḥ kurūdvaha
prāspandacchayane kauśye vṛṣṭyā sasyam ivāplutam
- 11
स पर्यपृच्छत्तं पुत्रं श्लाघ्यं प्रत्यागतं पुनः
दिव्यैर्गन्धैः समादिग्धं क्षीणस्वप्नम् इवोत्थितम्
sa paryapṛcchattaṃ putraṃ ślāghyaṃ pratyāgataṃ punaḥ
divyairgandhaiḥ samādigdhaṃ kṣīṇasvapnam ivotthitam
- 12
अपि पुत्र जिता लोकाः शुभास्ते स्वेन कर्मणा
दिष्ट्या चासि पुनः प्राप्तो न हि ते मानुषं वपुः
api putra jitā lokāḥ śubhāste svena karmaṇā
diṣṭyā cāsi punaḥ prāpto na hi te mānuṣaṃ vapuḥ
- 13
प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य पित्रा पृष्टो महात्मना
अन्वर्थं तं पितुर्मध्ये महर्षीणां न्यवेदयत्
pratyakṣadarśī sarvasya pitrā pṛṣṭo mahātmanā
anvarthaṃ taṃ piturmadhye maharṣīṇāṃ nyavedayat
- 14
कुर्वन्भवच्छासनम् आशु यातो ह्यहं विशालां रुचिरप्रभावाम्
वैवस्वतीं प्राप्य सभाम् अपश्यं सहस्रशो योजनहैमभौमाम्
kurvanbhavacchāsanam āśu yāto hyahaṃ viśālāṃ ruciraprabhāvām
vaivasvatīṃ prāpya sabhām apaśyaṃ sahasraśo yojanahaimabhaumām
- 15
दृष्ट्वैव माम् अभिमुखम् आपतन्तं गृहं निवेद्यासनम् आदिदेश
वैवस्वतो ऽर्घ्यादिभिर् अर्हणैश्च भवत्कृते पूजयामास मां सः
dṛṣṭvaiva mām abhimukham āpatantaṃ gṛhaṃ nivedyāsanam ādideśa
vaivasvato 'rghyādibhir arhaṇaiśca bhavatkṛte pūjayāmāsa māṃ saḥ
- 16
ततस्त्वहं तं शनकैर् अवोचं वृतं सदस्यैर् अभिपूज्यमानम्
प्राप्तो ऽस्मि ते विषयं धर्मराज लोकान् अर्हे यान्स्म तान्मे विधत्स्व
tatastvahaṃ taṃ śanakair avocaṃ vṛtaṃ sadasyair abhipūjyamānam
prāpto 'smi te viṣayaṃ dharmarāja lokān arhe yānsma tānme vidhatsva
- 17
यमो ऽब्रवीन्मां न मृतो ऽसि सौम्य यमं पश्येत्याह तु त्वां तपस्वी
पिता प्रदीप्ताग्निसमानतेजा न तच्छक्यम् अनृतं विप्र कर्तुम्
yamo 'bravīnmāṃ na mṛto 'si saumya yamaṃ paśyetyāha tu tvāṃ tapasvī
pitā pradīptāgnisamānatejā na tacchakyam anṛtaṃ vipra kartum
- 18
दृष्टस्ते ऽहं प्रतिगच्छस्व तात शोचत्यसौ तव देहस्य कर्ता
ददामि किं चापि मनःप्रणीतं प्रियातिथे तव कामान्वृणीष्व
dṛṣṭaste 'haṃ pratigacchasva tāta śocatyasau tava dehasya kartā
dadāmi kiṃ cāpi manaḥpraṇītaṃ priyātithe tava kāmānvṛṇīṣva
- 19
तेनैवम् उक्तस्तम् अहं प्रत्यवोचं प्राप्तो ऽस्मि ते विषयं दुर्निवर्त्यम्
इच्छाम्यहं पुण्यकृतां समृद्धांल्लोकान्द्रष्टुं यदि ते ऽहं वरार्हः
tenaivam uktastam ahaṃ pratyavocaṃ prāpto 'smi te viṣayaṃ durnivartyam
icchāmyahaṃ puṇyakṛtāṃ samṛddhāṃllokāndraṣṭuṃ yadi te 'haṃ varārhaḥ
- 20
यानं समारोप्य तु मां स देवो वाहैर्युक्तं सुप्रभं भानुमन्तम्
संदर्शयामास तदा स्म लोकान्सर्वांस्तदा पुण्यकृतां द्विजेन्द्र
yānaṃ samāropya tu māṃ sa devo vāhairyuktaṃ suprabhaṃ bhānumantam
saṃdarśayāmāsa tadā sma lokānsarvāṃstadā puṇyakṛtāṃ dvijendra
- 21
अपश्यं तत्र वेश्मानि तैजसानि कृतात्मनाम्
नानासंस्थानरूपाणि सर्वरत्नमयानि च
apaśyaṃ tatra veśmāni taijasāni kṛtātmanām
nānāsaṃsthānarūpāṇi sarvaratnamayāni ca
- 22
चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च
अनेकशतभौमानि सान्तर्जलवनानि च
candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca
anekaśatabhaumāni sāntarjalavanāni ca
- 23
वैडूर्यार्कप्रकाशानि रूप्यरुक्ममयानि च
तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च
vaiḍūryārkaprakāśāni rūpyarukmamayāni ca
taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca
- 24
भक्ष्यभोज्यमयाञ्शैलान्वासांसि शयनानि च
सर्वकामफलांश्चैव वृक्षान्भवनसंस्थितान्
bhakṣyabhojyamayāñśailānvāsāṃsi śayanāni ca
sarvakāmaphalāṃścaiva vṛkṣānbhavanasaṃsthitān
- 25
नद्यो वीथ्यः सभा वापी दीर्घिकाश्चैव सर्वशः
घोषवन्ति च यानानि युक्तान्येव सहस्रशः
nadyo vīthyaḥ sabhā vāpī dīrghikāścaiva sarvaśaḥ
ghoṣavanti ca yānāni yuktānyeva sahasraśaḥ
- 26
क्षीरस्रवा वै सरितो गिरींश्च सर्पिस्तथा विमलं चापि तोयम्
वैवस्वतस्यानुमतांश्च देशान् अदृष्टपूर्वान्सुबहून् अपश्यम्
kṣīrasravā vai sarito girīṃśca sarpistathā vimalaṃ cāpi toyam
vaivasvatasyānumatāṃśca deśān adṛṣṭapūrvānsubahūn apaśyam
- 27
सर्वं दृष्ट्वा तद् अहं धर्मराजम् अवोचं वै प्रभविष्णुं पुराणम्
क्षीरस्यैताः सर्पिषश्चैव नद्यः शश्वत्स्रोताः कस्य भोज्याः प्रदिष्टाः
sarvaṃ dṛṣṭvā tad ahaṃ dharmarājam avocaṃ vai prabhaviṣṇuṃ purāṇam
kṣīrasyaitāḥ sarpiṣaścaiva nadyaḥ śaśvatsrotāḥ kasya bhojyāḥ pradiṣṭāḥ
- 28
यमो ऽब्रवीद्विद्धि भोज्यास्त्वम् एता ये दातारः साधवो गोरसानाम्
अन्ये लोकाः शाश्वता वीतशोकाः समाकीर्णा गोप्रदाने रतानाम्
yamo 'bravīdviddhi bhojyāstvam etā ye dātāraḥ sādhavo gorasānām
anye lokāḥ śāśvatā vītaśokāḥ samākīrṇā gopradāne ratānām
- 29
न त्वेवासां दानमात्रं प्रशस्तं पात्रं कालो गोविशेषो विधिश्च
ज्ञात्वा देया विप्र गवान्तरं हि दुःखं ज्ञातुं पावकादित्यभूतम्
na tvevāsāṃ dānamātraṃ praśastaṃ pātraṃ kālo goviśeṣo vidhiśca
jñātvā deyā vipra gavāntaraṃ hi duḥkhaṃ jñātuṃ pāvakādityabhūtam
- 30
स्वाध्यायाढ्यो यो ऽतिमात्रं तपस्वी वैतानस्थो ब्राह्मणः पात्रम् आसाम्
कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोषणाभ्यागताश्च द्वारैर् एतैर्गोविशेषाः प्रशस्ताः
svādhyāyāḍhyo yo 'timātraṃ tapasvī vaitānastho brāhmaṇaḥ pātram āsām
kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇābhyāgatāśca dvārair etairgoviśeṣāḥ praśastāḥ

