148 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
शतायुर् उक्तः पुरुषः शतवीर्यश्च वैदिके
कस्मान्म्रियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
śatāyur uktaḥ puruṣaḥ śatavīryaśca vaidike
kasmānmriyante puruṣā bālā api pitāmaha
- 2
आयुष्मान्केन भवति स्वल्पायुर्वापि मानवः
केन वा लभते कीर्तिं केन वा लभते श्रियम्
āyuṣmānkena bhavati svalpāyurvāpi mānavaḥ
kena vā labhate kīrtiṃ kena vā labhate śriyam
- 3
तपसा ब्रह्मचर्येण जपैर्होमैस्तथौषधैः
जन्मना यदि वाचारात्तन्मे ब्रूहि पितामह
tapasā brahmacaryeṇa japairhomaistathauṣadhaiḥ
janmanā yadi vācārāttanme brūhi pitāmaha
- 4
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि यन्मां त्वम् अनुपृच्छसि
अल्पायुर्येन भवति दीर्घायुर्वापि मानवः
bhīṣma uvāca
atra te vartayiṣyāmi yanmāṃ tvam anupṛcchasi
alpāyuryena bhavati dīrghāyurvāpi mānavaḥ
- 5
येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते श्रियम्
यथा च वर्तन्पुरुषः श्रेयसा सम्प्रयुज्यते
yena vā labhate kīrtiṃ yena vā labhate śriyam
yathā ca vartanpuruṣaḥ śreyasā samprayujyate
- 6
आचाराल्लभते ह्यायुर् आचाराल्लभते श्रियम्
आचारात्कीर्तिम् आप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह च
ācārāllabhate hyāyur ācārāllabhate śriyam
ācārātkīrtim āpnoti puruṣaḥ pretya ceha ca
- 7
दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर्विन्दते महत्
त्रसन्ति यस्माद्भूतानि तथा परिभवन्ति च
durācāro hi puruṣo nehāyurvindate mahat
trasanti yasmādbhūtāni tathā paribhavanti ca
- 8
तस्मात्कुर्याद् इहाचारं य इच्छेद्भूतिम् आत्मनः
अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम्
tasmātkuryād ihācāraṃ ya icchedbhūtim ātmanaḥ
api pāpaśarīrasya ācāro hantyalakṣaṇam
- 9
आचारलक्षणो धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः
साधूनां च यथा वृत्तम् एतद् आचारलक्षणम्
ācāralakṣaṇo dharmaḥ santaścācāralakṣaṇāḥ
sādhūnāṃ ca yathā vṛttam etad ācāralakṣaṇam
- 10
अप्यदृष्टं श्रुतं वापि पुरुषं धर्मचारिणम्
भूतिकर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते प्रियम्
apyadṛṣṭaṃ śrutaṃ vāpi puruṣaṃ dharmacāriṇam
bhūtikarmāṇi kurvāṇaṃ taṃ janāḥ kurvate priyam
- 11
ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्रातिलङ्घिनः
अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुषः
ye nāstikā niṣkriyāśca guruśāstrātilaṅghinaḥ
adharmajñā durācārāste bhavanti gatāyuṣaḥ
- 12
विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं संकीर्णमैथुनाः
अल्पायुषो भवन्तीह नरा निरयगामिनः
viśīlā bhinnamaryādā nityaṃ saṃkīrṇamaithunāḥ
alpāyuṣo bhavantīha narā nirayagāminaḥ
- 13
सर्वलक्षणहीनो ऽपि समुदाचारवान्नरः
श्रद्दधानो ऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति
sarvalakṣaṇahīno 'pi samudācāravānnaraḥ
śraddadhāno 'nasūyaśca śataṃ varṣāṇi jīvati
- 14
अक्रोधनः सत्यवादी भूतानाम् अविहिंसकः
अनसूयुर् अजिह्मश्च शतं वर्षाणि जीवति
akrodhanaḥ satyavādī bhūtānām avihiṃsakaḥ
anasūyur ajihmaśca śataṃ varṣāṇi jīvati
- 15
लोष्टमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः
नित्योच्छिष्टः संकुसुको नेहायुर्विन्दते महत्
loṣṭamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ
nityocchiṣṭaḥ saṃkusuko nehāyurvindate mahat
- 16
ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत्
उत्थायाचम्य तिष्ठेत पूर्वां संध्यां कृताञ्जलिः
brāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayet
utthāyācamya tiṣṭheta pūrvāṃ saṃdhyāṃ kṛtāñjaliḥ
- 17
एवम् एवापरां संध्यां समुपासीत वाग्यतः
नेक्षेतादित्यम् उद्यन्तं नास्तं यान्तं कदाचन
evam evāparāṃ saṃdhyāṃ samupāsīta vāgyataḥ
nekṣetādityam udyantaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadācana
- 18
ऋषयो दीर्घसंध्यत्वाद्दीर्घम् आयुर् अवाप्नुवन्
तस्मात्तिष्ठेत्सदा पूर्वां पश्चिमां चैव वाग्यतः
ṛṣayo dīrghasaṃdhyatvāddīrgham āyur avāpnuvan
tasmāttiṣṭhetsadā pūrvāṃ paścimāṃ caiva vāgyataḥ
- 19
ये च पूर्वाम् उपासन्ते द्विजाः संध्यां न पश्चिमाम्
सर्वांस्तान्धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत्
ye ca pūrvām upāsante dvijāḥ saṃdhyāṃ na paścimām
sarvāṃstāndhārmiko rājā śūdrakarmāṇi kārayet
- 20
परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हिचित्
न हीदृशम् अनायुष्यं लोके किंचन विद्यते
यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्
paradārā na gantavyāḥ sarvavarṇeṣu karhicit
na hīdṛśam anāyuṣyaṃ loke kiṃcana vidyate
yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam
- 21
प्रसाधनं च केशानाम् अञ्जनं दन्तधावनम्
पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम्
prasādhanaṃ ca keśānām añjanaṃ dantadhāvanam
pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam
- 22
पुरीषमूत्रे नोदीक्षेन्नाधितिष्ठेत्कदाचन
उदक्यया च संभाषां न कुर्वीत कदाचन
purīṣamūtre nodīkṣennādhitiṣṭhetkadācana
udakyayā ca saṃbhāṣāṃ na kurvīta kadācana
- 23
नोत्सृजेत पुरीषं च क्षेत्रे ग्रामस्य चान्तिके
उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात्कदाचन
notsṛjeta purīṣaṃ ca kṣetre grāmasya cāntike
ubhe mūtrapurīṣe tu nāpsu kuryātkadācana
- 24
प्राङ्मुखो नित्यम् अश्नीयाद्वाग्यतो ऽन्नम् अकुत्सयन्
प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निम् उपस्पृशेत्
prāṅmukho nityam aśnīyādvāgyato 'nnam akutsayan
praskandayecca manasā bhuktvā cāgnim upaspṛśet
- 25
आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः
धन्यं पश्चान्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः
āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ
dhanyaṃ paścānmukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte udaṅmukhaḥ
- 26
नाधितिष्ठेत्तुषाञ्जातु केशभस्मकपालिकाः
अन्यस्य चाप्युपस्थानं दूरतः परिवर्जयेत्
nādhitiṣṭhettuṣāñjātu keśabhasmakapālikāḥ
anyasya cāpyupasthānaṃ dūrataḥ parivarjayet
- 27
शान्तिहोमांश्च कुर्वीत सावित्राणि च कारयेत्
निषण्णश्चापि खादेत न तु गच्छन्कथंचन
śāntihomāṃśca kurvīta sāvitrāṇi ca kārayet
niṣaṇṇaścāpi khādeta na tu gacchankathaṃcana
- 28
मूत्रं न तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गोव्रजे
mūtraṃ na tiṣṭhatā kāryaṃ na bhasmani na govraje
- 29
आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत्
आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो वर्षाणां जीवते शतम्
ārdrapādastu bhuñjīta nārdrapādastu saṃviśet
ārdrapādastu bhuñjāno varṣāṇāṃ jīvate śatam
- 30
त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन
अग्निं गां ब्राह्मणं चैव तथास्यायुर्न रिष्यते
trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa ālabheta kadācana
agniṃ gāṃ brāhmaṇaṃ caiva tathāsyāyurna riṣyate

