49 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
अर्थाश्रयाद्वा कामाद्वा वर्णानां वाप्यनिश्चयात्
अज्ञानाद्वापि वर्णानां जायते वर्णसंकरः
yudhiṣṭhira uvāca
arthāśrayādvā kāmādvā varṇānāṃ vāpyaniścayāt
ajñānādvāpi varṇānāṃ jāyate varṇasaṃkaraḥ
- 2
तेषाम् एतेन विधिना जातानां वर्णसंकरे
को धर्मः कानि कर्माणि तन्मे ब्रूहि पितामह
teṣām etena vidhinā jātānāṃ varṇasaṃkare
ko dharmaḥ kāni karmāṇi tanme brūhi pitāmaha
- 3
भीष्म उवाच
चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वर्ण्यं च केवलम्
असृजत्स ह यज्ञार्थे पूर्वम् एव प्रजापतिः
bhīṣma uvāca
cāturvarṇyasya karmāṇi cāturvarṇyaṃ ca kevalam
asṛjatsa ha yajñārthe pūrvam eva prajāpatiḥ
- 4
भार्याश्चतस्रो विप्रस्य द्वयोर् आत्मास्य जायते
आनुपूर्व्याद्द्वयोर्हीनौ मातृजात्यौ प्रसूयतः
bhāryāścatasro viprasya dvayor ātmāsya jāyate
ānupūrvyāddvayorhīnau mātṛjātyau prasūyataḥ
- 5
परं शवाद्ब्राह्मणस्यैष पुत्रः शूद्रापुत्रं पारशवं तम् आहुः
शुश्रूषकः स्वस्य कुलस्य स स्यात्स्वं चारित्रं नित्यम् अथो न जह्यात्
paraṃ śavādbrāhmaṇasyaiṣa putraḥ śūdrāputraṃ pāraśavaṃ tam āhuḥ
śuśrūṣakaḥ svasya kulasya sa syātsvaṃ cāritraṃ nityam atho na jahyāt
- 6
सर्वान् उपायान् अपि सम्प्रधार्य समुद्धरेत्स्वस्य कुलस्य तन्तुम्
ज्येष्ठो यवीयान् अपि यो द्विजस्य शुश्रूषवान्दानपरायणः स्यात्
sarvān upāyān api sampradhārya samuddharetsvasya kulasya tantum
jyeṣṭho yavīyān api yo dvijasya śuśrūṣavāndānaparāyaṇaḥ syāt
- 7
तिस्रः क्षत्रियसंबन्धाद्द्वयोर् आत्मास्य जायते
हीनवर्णस्तृतीयायां शूद्र उग्र इति स्मृतः
tisraḥ kṣatriyasaṃbandhāddvayor ātmāsya jāyate
hīnavarṇastṛtīyāyāṃ śūdra ugra iti smṛtaḥ
- 8
द्वे चापि भार्ये वैश्यस्य द्वयोर् आत्मास्य जायते
शूद्रा शूद्रस्य चाप्येका शूद्रम् एव प्रजायते
dve cāpi bhārye vaiśyasya dvayor ātmāsya jāyate
śūdrā śūdrasya cāpyekā śūdram eva prajāyate
- 9
अतो विशिष्टस्त्वधमो गुरुदारप्रधर्षकः
बाह्यं वर्णं जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम्
ato viśiṣṭastvadhamo gurudārapradharṣakaḥ
bāhyaṃ varṇaṃ janayati cāturvarṇyavigarhitam
- 10
अयाज्यं क्षत्रियो व्रात्यं सूतं स्तोमक्रियापरम्
वैश्यो वैदेहकं चापि मौद्गल्यम् अपवर्जितम्
ayājyaṃ kṣatriyo vrātyaṃ sūtaṃ stomakriyāparam
vaiśyo vaidehakaṃ cāpi maudgalyam apavarjitam
- 11
शूद्रश्चण्डालम् अत्युग्रं वध्यघ्नं बाह्यवासिनम्
ब्राह्मण्यां सम्प्रजायन्त इत्येते कुलपांसनाः
एते मतिमतां श्रेष्ठ वर्णसंकरजाः प्रभो
śūdraścaṇḍālam atyugraṃ vadhyaghnaṃ bāhyavāsinam
brāhmaṇyāṃ samprajāyanta ityete kulapāṃsanāḥ
ete matimatāṃ śreṣṭha varṇasaṃkarajāḥ prabho
- 12
बन्दी तु जायते वैश्यान्मागधो वाक्यजीवनः
शूद्रान्निषादो मत्स्यघ्नः क्षत्रियायां व्यतिक्रमात्
bandī tu jāyate vaiśyānmāgadho vākyajīvanaḥ
śūdrānniṣādo matsyaghnaḥ kṣatriyāyāṃ vyatikramāt
- 13
शूद्राद् आयोगवश्चापि वैश्यायां ग्रामधर्मिणः
ब्राह्मणैर् अप्रतिग्राह्यस्तक्षा स वनजीवनः
śūdrād āyogavaścāpi vaiśyāyāṃ grāmadharmiṇaḥ
brāhmaṇair apratigrāhyastakṣā sa vanajīvanaḥ
- 14
एते ऽपि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषु
मातृजात्यां प्रसूयन्ते प्रवरा हीनयोनिषु
ete 'pi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti svayoniṣu
mātṛjātyāṃ prasūyante pravarā hīnayoniṣu
- 15
यथा चतुर्षु वर्णेषु द्वयोर् आत्मास्य जायते
आनन्तर्यात्तु जायन्ते तथा बाह्याः प्रधानतः
yathā caturṣu varṇeṣu dvayor ātmāsya jāyate
ānantaryāttu jāyante tathā bāhyāḥ pradhānataḥ
- 16
ते चापि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषु
परस्परस्य वर्तन्तो जनयन्ति विगर्हितान्
te cāpi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti svayoniṣu
parasparasya vartanto janayanti vigarhitān
- 17
यथा च शूद्रो ब्राह्मण्यां जन्तुं बाह्यं प्रसूयते
एवं बाह्यतराद्बाह्यश्चातुर्वर्ण्यात्प्रसूयते
yathā ca śūdro brāhmaṇyāṃ jantuṃ bāhyaṃ prasūyate
evaṃ bāhyatarādbāhyaścāturvarṇyātprasūyate
- 18
प्रतिलोमं तु वर्तन्तो बाह्याद्बाह्यतरं पुनः
हीना हीनात्प्रसूयन्ते वर्णाः पञ्चदशैव ते
pratilomaṃ tu vartanto bāhyādbāhyataraṃ punaḥ
hīnā hīnātprasūyante varṇāḥ pañcadaśaiva te
- 19
अगम्यागमनाच्चैव वर्तते वर्णसंकरः
व्रात्यानाम् अत्र जायन्ते सैरन्ध्रा मागधेषु च
प्रसाधनोपचारज्ञम् अदासं दासजीवनम्
agamyāgamanāccaiva vartate varṇasaṃkaraḥ
vrātyānām atra jāyante sairandhrā māgadheṣu ca
prasādhanopacārajñam adāsaṃ dāsajīvanam
- 20
अतश्चायोगवं सूते वागुरावनजीवनम्
मैरेयकं च वैदेहः सम्प्रसूते ऽथ माधुकम्
ataścāyogavaṃ sūte vāgurāvanajīvanam
maireyakaṃ ca vaidehaḥ samprasūte 'tha mādhukam
- 21
निषादो मुद्गरं सूते दाशं नावोपजीविनम्
मृतपं चापि चण्डालः श्वपाकम् अतिकुत्सितम्
niṣādo mudgaraṃ sūte dāśaṃ nāvopajīvinam
mṛtapaṃ cāpi caṇḍālaḥ śvapākam atikutsitam
- 22
चतुरो मागधी सूते क्रूरान्मायोपजीविनः
मांसस्वादुकरं सूदं सौगन्धम् इति संज्ञितम्
caturo māgadhī sūte krūrānmāyopajīvinaḥ
māṃsasvādukaraṃ sūdaṃ saugandham iti saṃjñitam
- 23
वैदेहकाच्च पापिष्ठं क्रूरं भार्योपजीविनम्
निषादान्मद्रनाभं च खरयानप्रयायिनम्
vaidehakācca pāpiṣṭhaṃ krūraṃ bhāryopajīvinam
niṣādānmadranābhaṃ ca kharayānaprayāyinam
- 24
चण्डालात्पुल्कसं चापि खराश्वगजभोजिनम्
मृतचेलप्रतिच्छन्नं भिन्नभाजनभोजिनम्
caṇḍālātpulkasaṃ cāpi kharāśvagajabhojinam
mṛtacelapraticchannaṃ bhinnabhājanabhojinam
- 25
आयोगवीषु जायन्ते हीनवर्णासु ते त्रयः
क्षुद्रो वैदेहकाद् अन्ध्रो बहिर्ग्रामप्रतिश्रयः
āyogavīṣu jāyante hīnavarṇāsu te trayaḥ
kṣudro vaidehakād andhro bahirgrāmapratiśrayaḥ
- 26
कारावरो निषाद्यां तु चर्मकारात्प्रजायते
चण्डालात्पाण्डुसौपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान्
kārāvaro niṣādyāṃ tu carmakārātprajāyate
caṇḍālātpāṇḍusaupākastvaksāravyavahāravān
- 27
आहिण्डिको निषादेन वैदेह्यां सम्प्रजायते
चण्डालेन तु सौपाको मौद्गल्यसमवृत्तिमान्
āhiṇḍiko niṣādena vaidehyāṃ samprajāyate
caṇḍālena tu saupāko maudgalyasamavṛttimān
- 28
निषादी चापि चण्डालात्पुत्रम् अन्तावसायिनम्
श्मशानगोचरं सूते बाह्यैर् अपि बहिष्कृतम्
niṣādī cāpi caṇḍālātputram antāvasāyinam
śmaśānagocaraṃ sūte bāhyair api bahiṣkṛtam
- 29
इत्येताः संकरे जात्यः पितृमातृव्यतिक्रमात्
प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः
ityetāḥ saṃkare jātyaḥ pitṛmātṛvyatikramāt
pracchannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ
- 30
चतुर्णाम् एव वर्णानां धर्मो नान्यस्य विद्यते
वर्णानां धर्महीनेषु संज्ञा नास्तीह कस्यचित्
caturṇām eva varṇānāṃ dharmo nānyasya vidyate
varṇānāṃ dharmahīneṣu saṃjñā nāstīha kasyacit

