58 shlokas
- 1
उमोवाच
भगवन्भगनेत्रघ्न पूष्णो दशनपातन
दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महान् अयम्
umovāca
bhagavanbhaganetraghna pūṣṇo daśanapātana
dakṣakratuhara tryakṣa saṃśayo me mahān ayam
- 2
चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा
केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम्
cāturvarṇyaṃ bhagavatā pūrvaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā
kena karmavipākena vaiśyo gacchati śūdratām
- 3
वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत्
प्रतिलोमः कथं देव शक्यो धर्मो निषेवितुम्
vaiśyo vā kṣatriyaḥ kena dvijo vā kṣatriyo bhavet
pratilomaḥ kathaṃ deva śakyo dharmo niṣevitum
- 4
केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते
क्षत्रियः शूद्रताम् एति केन वा कर्मणा विभो
kena vā karmaṇā vipraḥ śūdrayonau prajāyate
kṣatriyaḥ śūdratām eti kena vā karmaṇā vibho
- 5
एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ
त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यम् आप्नुयुः
etaṃ me saṃśayaṃ deva vada bhūtapate 'nagha
trayo varṇāḥ prakṛtyeha kathaṃ brāhmaṇyam āpnuyuḥ
- 6
महेश्वर उवाच
ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद्ब्राह्मणः शुभे
क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद् इति मे मतिः
maheśvara uvāca
brāhmaṇyaṃ devi duṣprāpaṃ nisargādbrāhmaṇaḥ śubhe
kṣatriyo vaiśyaśūdrau vā nisargād iti me matiḥ
- 7
कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद्भ्रश्यति वै द्विजः
ज्येष्ठं वर्णम् अनुप्राप्य तस्माद्रक्षेत वै द्विजः
karmaṇā duṣkṛteneha sthānādbhraśyati vai dvijaḥ
jyeṣṭhaṃ varṇam anuprāpya tasmādrakṣeta vai dvijaḥ
- 8
स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यम् उपजीवति
क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयाय गच्छति
sthito brāhmaṇadharmeṇa brāhmaṇyam upajīvati
kṣatriyo vātha vaiśyo vā brahmabhūyāya gacchati
- 9
यस्तु विप्रत्वम् उत्सृज्य क्षात्रं धर्मं निषेवते
ब्राह्मण्यात्स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते
yastu vipratvam utsṛjya kṣātraṃ dharmaṃ niṣevate
brāhmaṇyātsa paribhraṣṭaḥ kṣatrayonau prajāyate
- 10
वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः
ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्यल्पमतिः सदा
vaiśyakarma ca yo vipro lobhamohavyapāśrayaḥ
brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ prāpya karotyalpamatiḥ sadā
- 11
स द्विजो वैश्यताम् एति वैश्यो वा शूद्रताम् इयात्
स्वधर्मात्प्रच्युतो विप्रस्ततः शूद्रत्वम् आप्नुते
sa dvijo vaiśyatām eti vaiśyo vā śūdratām iyāt
svadharmātpracyuto viprastataḥ śūdratvam āpnute
- 12
तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः
ब्रह्मलोकपरिभ्रष्टः शूद्रः समुपजायते
tatrāsau nirayaṃ prāpto varṇabhraṣṭo bahiṣkṛtaḥ
brahmalokaparibhraṣṭaḥ śūdraḥ samupajāyate
- 13
क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि
स्वानि कर्माण्यपाहाय शूद्रकर्माणि सेवते
kṣatriyo vā mahābhāge vaiśyo vā dharmacāriṇi
svāni karmāṇyapāhāya śūdrakarmāṇi sevate
- 14
स्वस्थानात्स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः
svasthānātsa paribhraṣṭo varṇasaṃkaratāṃ gataḥ
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdratvaṃ yāti tādṛśaḥ
- 15
यस्तु शुद्धः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ्शुचिः
धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलम् अश्नुते
yastu śuddhaḥ svadharmeṇa jñānavijñānavāñśuciḥ
dharmajño dharmanirataḥ sa dharmaphalam aśnute
- 16
इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदीरितम्
अध्यात्मं नैष्ठिकं सद्भिर्धर्मकामैर्निषेव्यते
idaṃ caivāparaṃ devi brahmaṇā samudīritam
adhyātmaṃ naiṣṭhikaṃ sadbhirdharmakāmairniṣevyate
- 17
उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम्
घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव कर्हिचित्
ugrānnaṃ garhitaṃ devi gaṇānnaṃ śrāddhasūtakam
ghuṣṭānnaṃ naiva bhoktavyaṃ śūdrānnaṃ naiva karhicit
- 18
शूद्रान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर्महात्मभिः
पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणम् इति मे मतिः
śūdrānnaṃ garhitaṃ devi devadevairmahātmabhiḥ
pitāmahamukhotsṛṣṭaṃ pramāṇam iti me matiḥ
- 19
शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेत वै
आहिताग्निस्तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग्भवेत्
śūdrānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vai
āhitāgnistathā yajvā sa śūdragatibhāgbhavet
- 20
तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानाद् अपाकृतः
ब्राह्मणः शूद्रताम् एति नास्ति तत्र विचारणा
tena śūdrānnaśeṣeṇa brahmasthānād apākṛtaḥ
brāhmaṇaḥ śūdratām eti nāsti tatra vicāraṇā
- 21
यस्यान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेत वै
तां तां योनिं व्रजेद्विप्रो यस्यान्नम् उपजीवति
yasyānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vai
tāṃ tāṃ yoniṃ vrajedvipro yasyānnam upajīvati
- 22
ब्राह्मणत्वं शुभं प्राप्य दुर्लभं यो ऽवमन्यते
अभोज्यान्नानि चाश्नाति स द्विजत्वात्पतेत वै
brāhmaṇatvaṃ śubhaṃ prāpya durlabhaṃ yo 'vamanyate
abhojyānnāni cāśnāti sa dvijatvātpateta vai
- 23
सुरापो ब्रह्महा क्षुद्रश्चौरो भग्नव्रतो ऽशुचिः
स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः
surāpo brahmahā kṣudraścauro bhagnavrato 'śuciḥ
svādhyāyavarjitaḥ pāpo lubdho naikṛtikaḥ śaṭhaḥ
- 24
अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी
निहीनसेवी विप्रो हि पतति ब्रह्मयोनितः
avratī vṛṣalībhartā kuṇḍāśī somavikrayī
nihīnasevī vipro hi patati brahmayonitaḥ
- 25
गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश्च यः
ब्रह्मद्विट्चापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः
gurutalpī gurudveṣī gurukutsāratiśca yaḥ
brahmadviṭcāpi patati brāhmaṇo brahmayonitaḥ
- 26
एभिस्तु कर्मभिर्देवि शुभैर् आचरितैस्तथा
शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद्वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत्
ebhistu karmabhirdevi śubhair ācaritaistathā
śūdro brāhmaṇatāṃ gacchedvaiśyaḥ kṣatriyatāṃ vrajet
- 27
शूद्रकर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि
शुश्रूषां परिचर्यां च ज्येष्ठे वर्णे प्रयत्नतः
कुर्याद् अविमनाः शूद्रः सततं सत्पथे स्थितः
śūdrakarmāṇi sarvāṇi yathānyāyaṃ yathāvidhi
śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca jyeṣṭhe varṇe prayatnataḥ
kuryād avimanāḥ śūdraḥ satataṃ satpathe sthitaḥ
- 28
दैवतद्विजसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः
ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः
daivatadvijasatkartā sarvātithyakṛtavrataḥ
ṛtukālābhigāmī ca niyato niyatāśanaḥ
- 29
चौक्षश्चौक्षजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः
वृथामांसान्यभुञ्जानः शूद्रो वैश्यत्वम् ऋच्छति
caukṣaścaukṣajanānveṣī śeṣānnakṛtabhojanaḥ
vṛthāmāṃsānyabhuñjānaḥ śūdro vaiśyatvam ṛcchati
- 30
ऋतवाग् अनहंवादी निर्द्वंद्वः शमकोविदः
यजते नित्ययज्ञैश्च स्वाध्यायपरमः शुचिः
ṛtavāg anahaṃvādī nirdvaṃdvaḥ śamakovidaḥ
yajate nityayajñaiśca svādhyāyaparamaḥ śuciḥ

