39 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
विस्रम्भितो ऽहं भवता धर्मान्प्रवदता विभो
प्रवक्ष्यामि तु संदेहं तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
visrambhito 'haṃ bhavatā dharmānpravadatā vibho
pravakṣyāmi tu saṃdehaṃ tanme brūhi pitāmaha
- 2
व्रतानां किं फलं प्रोक्तं कीदृशं वा महाद्युते
नियमानां फलं किं च स्वधीतस्य च किं फलम्
vratānāṃ kiṃ phalaṃ proktaṃ kīdṛśaṃ vā mahādyute
niyamānāṃ phalaṃ kiṃ ca svadhītasya ca kiṃ phalam
- 3
दमस्येह फलं किं च वेदानां धारणे च किम्
अध्यापने फलं किं च सर्वम् इच्छामि वेदितुम्
damasyeha phalaṃ kiṃ ca vedānāṃ dhāraṇe ca kim
adhyāpane phalaṃ kiṃ ca sarvam icchāmi veditum
- 4
अप्रतिग्राहके किं च फलं लोके पितामह
तस्य किं च फलं दृष्टं श्रुतं यः सम्प्रयच्छति
apratigrāhake kiṃ ca phalaṃ loke pitāmaha
tasya kiṃ ca phalaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ yaḥ samprayacchati
- 5
स्वकर्मनिरतानां च शूराणां चापि किं फलम्
सत्ये च किं फलं प्रोक्तं ब्रह्मचर्ये च किं फलम्
svakarmaniratānāṃ ca śūrāṇāṃ cāpi kiṃ phalam
satye ca kiṃ phalaṃ proktaṃ brahmacarye ca kiṃ phalam
- 6
पितृशुश्रूषणे किं च मातृशुश्रूषणे तथा
आचार्यगुरुशुश्रूषास्वनुक्रोशानुकम्पने
pitṛśuśrūṣaṇe kiṃ ca mātṛśuśrūṣaṇe tathā
ācāryaguruśuśrūṣāsvanukrośānukampane
- 7
एतत्सर्वम् अशेषेण पितामह यथातथम्
वेत्तुम् इच्छामि धर्मज्ञ परं कौतूहलं हि मे
etatsarvam aśeṣeṇa pitāmaha yathātatham
vettum icchāmi dharmajña paraṃ kautūhalaṃ hi me
- 8
भीष्म उवाच
यो व्रतं वै यथोद्दिष्टं तथा सम्प्रतिपद्यते
अखण्डं सम्यग् आरब्धं तस्य लोकाः सनातनाः
bhīṣma uvāca
yo vrataṃ vai yathoddiṣṭaṃ tathā sampratipadyate
akhaṇḍaṃ samyag ārabdhaṃ tasya lokāḥ sanātanāḥ
- 9
नियमानां फलं राजन्प्रत्यक्षम् इह दृश्यते
नियमानां क्रतूनां च त्वयावाप्तम् इदं फलम्
niyamānāṃ phalaṃ rājanpratyakṣam iha dṛśyate
niyamānāṃ kratūnāṃ ca tvayāvāptam idaṃ phalam
- 10
स्वधीतस्यापि च फलं दृश्यते ऽमुत्र चेह च
इहलोके ऽर्थवान्नित्यं ब्रह्मलोके च मोदते
svadhītasyāpi ca phalaṃ dṛśyate 'mutra ceha ca
ihaloke 'rthavānnityaṃ brahmaloke ca modate
- 11
दमस्य तु फलं राजञ्शृणु त्वं विस्तरेण मे
दान्ताः सर्वत्र सुखिनो दान्ताः सर्वत्र निर्वृताः
damasya tu phalaṃ rājañśṛṇu tvaṃ vistareṇa me
dāntāḥ sarvatra sukhino dāntāḥ sarvatra nirvṛtāḥ
- 12
यत्रेच्छागामिनो दान्ताः सर्वशत्रुनिषूदनाः
प्रार्थयन्ति च यद्दान्ता लभन्ते तन्न संशयः
yatrecchāgāmino dāntāḥ sarvaśatruniṣūdanāḥ
prārthayanti ca yaddāntā labhante tanna saṃśayaḥ
- 13
युज्यन्ते सर्वकामैर्हि दान्ताः सर्वत्र पाण्डव
स्वर्गे तथा प्रमोदन्ते तपसा विक्रमेण च
yujyante sarvakāmairhi dāntāḥ sarvatra pāṇḍava
svarge tathā pramodante tapasā vikrameṇa ca
- 14
दानैर्यज्ञैश्च विविधैर्यथा दान्ताः क्षमान्विताः
दाता कुप्यति नो दान्तस्तस्माद्दानात्परो दमः
dānairyajñaiśca vividhairyathā dāntāḥ kṣamānvitāḥ
dātā kupyati no dāntastasmāddānātparo damaḥ
- 15
यस्तु दद्याद् अकुप्यन्हि तस्य लोकाः सनातनाः
क्रोधो हन्ति हि यद्दानं तस्माद्दानात्परो दमः
yastu dadyād akupyanhi tasya lokāḥ sanātanāḥ
krodho hanti hi yaddānaṃ tasmāddānātparo damaḥ
- 16
अदृश्यानि महाराज स्थानान्ययुतशो दिवि
ऋषीणां सर्वलोकेषु यानीतो यान्ति देवताः
adṛśyāni mahārāja sthānānyayutaśo divi
ṛṣīṇāṃ sarvalokeṣu yānīto yānti devatāḥ
- 17
दमेन यानि नृपते गच्छन्ति परमर्षयः
कामयाना महत्स्थानं तस्माद्दानात्परो दमः
damena yāni nṛpate gacchanti paramarṣayaḥ
kāmayānā mahatsthānaṃ tasmāddānātparo damaḥ
- 18
अध्यापकः परिक्लेशाद् अक्षयं फलम् अश्नुते
विधिवत्पावकं हुत्वा ब्रह्मलोके नराधिप
adhyāpakaḥ parikleśād akṣayaṃ phalam aśnute
vidhivatpāvakaṃ hutvā brahmaloke narādhipa
- 19
अधीत्यापि हि यो वेदान्न्यायविद्भ्यः प्रयच्छति
गुरुकर्मप्रशंसी च सो ऽपि स्वर्गे महीयते
adhītyāpi hi yo vedānnyāyavidbhyaḥ prayacchati
gurukarmapraśaṃsī ca so 'pi svarge mahīyate
- 20
क्षत्रियो ऽध्ययने युक्तो यजने दानकर्मणि
युद्धे यश्च परित्राता सो ऽपि स्वर्गे महीयते
kṣatriyo 'dhyayane yukto yajane dānakarmaṇi
yuddhe yaśca paritrātā so 'pi svarge mahīyate
- 21
वैश्यः स्वकर्मनिरतः प्रदानाल्लभते महत्
शूद्रः स्वकर्मनिरतः स्वर्गं शुश्रूषयार्छति
vaiśyaḥ svakarmanirataḥ pradānāllabhate mahat
śūdraḥ svakarmanirataḥ svargaṃ śuśrūṣayārchati
- 22
शूरा बहुविधाः प्रोक्तास्तेषाम् अर्थांश्च मे शृणु
शूरान्वयानां निर्दिष्टं फलं शूरस्य चैव ह
śūrā bahuvidhāḥ proktāsteṣām arthāṃśca me śṛṇu
śūrānvayānāṃ nirdiṣṭaṃ phalaṃ śūrasya caiva ha
- 23
यज्ञशूरा दमे शूराः सत्यशूरास्तथापरे
युद्धशूरास्तथैवोक्ता दानशूराश्च मानवाः
yajñaśūrā dame śūrāḥ satyaśūrāstathāpare
yuddhaśūrāstathaivoktā dānaśūrāśca mānavāḥ
- 24
बुद्धिशूरास्तथैवान्ये क्षमाशूरास्तथापरे
आर्जवे च तथा शूराः शमे वर्तन्ति मानवाः
buddhiśūrāstathaivānye kṣamāśūrāstathāpare
ārjave ca tathā śūrāḥ śame vartanti mānavāḥ
- 25
तैस्तैस्तु नियमैः शूरा बहवः सन्ति चापरे
वेदाध्ययनशूराश्च शूराश्चाध्यापने रताः
taistaistu niyamaiḥ śūrā bahavaḥ santi cāpare
vedādhyayanaśūrāśca śūrāścādhyāpane ratāḥ
- 26
गुरुशुश्रूषया शूराः पितृशुश्रूषयापरे
मातृशुश्रूषया शूरा भैक्ष्यशूरास्तथापरे
guruśuśrūṣayā śūrāḥ pitṛśuśrūṣayāpare
mātṛśuśrūṣayā śūrā bhaikṣyaśūrāstathāpare
- 27
सांख्यशूराश्च बहवो योगशूरास्तथापरे
अरण्ये गृहवासे च शूराश्चातिथिपूजने
सर्वे यान्ति परांल्लोकान्स्वकर्मफलनिर्जितान्
sāṃkhyaśūrāśca bahavo yogaśūrāstathāpare
araṇye gṛhavāse ca śūrāścātithipūjane
sarve yānti parāṃllokānsvakarmaphalanirjitān
- 28
धारणं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम्
सत्यं च ब्रुवतो नित्यं समं वा स्यान्न वा समम्
dhāraṇaṃ sarvavedānāṃ sarvatīrthāvagāhanam
satyaṃ ca bruvato nityaṃ samaṃ vā syānna vā samam
- 29
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यम् एव विशिष्यते
aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam
aśvamedhasahasrāddhi satyam eva viśiṣyate
- 30
सत्येन सूर्यस्तपति सत्येनाग्निः प्रदीप्यते
सत्येन मारुतो वाति सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्
satyena sūryastapati satyenāgniḥ pradīpyate
satyena māruto vāti sarvaṃ satye pratiṣṭhitam

