25 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
इत्युक्तवति वाक्यं तु कृष्णे देवकिनन्दने
भीष्मं शांतनवं भूयः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः
vaiśaṃpāyana uvāca
ityuktavati vākyaṃ tu kṛṣṇe devakinandane
bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ bhūyaḥ paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ
- 2
निर्णये वा महाबुद्धे सर्वधर्मभृतां वर
प्रत्यक्षम् आगमो वेति किं तयोः कारणं भवेत्
nirṇaye vā mahābuddhe sarvadharmabhṛtāṃ vara
pratyakṣam āgamo veti kiṃ tayoḥ kāraṇaṃ bhavet
- 3
भीष्म उवाच
नास्त्यत्र संशयः कश्चिद् इति मे वर्तते मतिः
शृणु वक्ष्यामि ते प्राज्ञ सम्यक्त्वम् अनुपृच्छसि
bhīṣma uvāca
nāstyatra saṃśayaḥ kaścid iti me vartate matiḥ
śṛṇu vakṣyāmi te prājña samyaktvam anupṛcchasi
- 4
संशयः सुगमो राजन्निर्णयस्त्वत्र दुर्गमः
दृष्टं श्रुतम् अनन्तं हि यत्र संशयदर्शनम्
saṃśayaḥ sugamo rājannirṇayastvatra durgamaḥ
dṛṣṭaṃ śrutam anantaṃ hi yatra saṃśayadarśanam
- 5
प्रत्यक्षं कारणं दृष्टं हेतुकाः प्राज्ञमानिनः
नास्तीत्येवं व्यवस्यन्ति सत्यं संशयम् एव च
तद् अयुक्तं व्यवस्यन्ति बालाः पण्डितमानिनः
pratyakṣaṃ kāraṇaṃ dṛṣṭaṃ hetukāḥ prājñamāninaḥ
nāstītyevaṃ vyavasyanti satyaṃ saṃśayam eva ca
tad ayuktaṃ vyavasyanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ
- 6
अथ चेन्मन्यसे चैकं कारणं किं भवेद् इति
शक्यं दीर्घेण कालेन युक्तेनातन्द्रितेन च
प्राणयात्राम् अनेकां च कल्पयानेन भारत
atha cenmanyase caikaṃ kāraṇaṃ kiṃ bhaved iti
śakyaṃ dīrgheṇa kālena yuktenātandritena ca
prāṇayātrām anekāṃ ca kalpayānena bhārata
- 7
तत्परेणैव नान्येन शक्यं ह्येतत्तु कारणम्
हेतूनाम् अन्तम् आसाद्य विपुलं ज्ञानम् उत्तमम्
ज्योतिः सर्वस्य लोकस्य विपुलं प्रतिपद्यते
tatpareṇaiva nānyena śakyaṃ hyetattu kāraṇam
hetūnām antam āsādya vipulaṃ jñānam uttamam
jyotiḥ sarvasya lokasya vipulaṃ pratipadyate
- 8
तत्त्वेनागमनं राजन्हेत्वन्तगमनं तथा
अग्राह्यम् अनिबद्धं च वाचः संपरिवर्जनम्
tattvenāgamanaṃ rājanhetvantagamanaṃ tathā
agrāhyam anibaddhaṃ ca vācaḥ saṃparivarjanam
- 9
युधिष्ठिर उवाच
प्रत्यक्षं लोकतः सिद्धं लोकाश्चागमपूर्वकाः
शिष्टाचारो बहुविधो ब्रूहि तन्मे पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
pratyakṣaṃ lokataḥ siddhaṃ lokāścāgamapūrvakāḥ
śiṣṭācāro bahuvidho brūhi tanme pitāmaha
- 10
भीष्म उवाच
धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः
संस्था यत्नैर् अपि कृता कालेन परिभिद्यते
bhīṣma uvāca
dharmasya hriyamāṇasya balavadbhirdurātmabhiḥ
saṃsthā yatnair api kṛtā kālena paribhidyate
- 11
अधर्मा धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः
ततस्तैर्भिद्यते वृत्तं शृणु चैव युधिष्ठिर
adharmā dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ
tatastairbhidyate vṛttaṃ śṛṇu caiva yudhiṣṭhira
- 12
अवृत्त्या ये च भिन्दन्ति श्रुतत्यागपरायणाः
धर्मविद्वेषिणो मन्दा इत्युक्तस्तेषु संशयः
avṛttyā ye ca bhindanti śrutatyāgaparāyaṇāḥ
dharmavidveṣiṇo mandā ityuktasteṣu saṃśayaḥ
- 13
अतृप्यन्तस्तु साधूनां य एवागमबुद्धयः
परम् इत्येव संतुष्टास्तान् उपास्स्व च पृच्छ च
atṛpyantastu sādhūnāṃ ya evāgamabuddhayaḥ
param ityeva saṃtuṣṭāstān upāssva ca pṛccha ca
- 14
कामार्थौ पृष्ठतः कृत्वा लोभमोहानुसारिणौ
धर्म इत्येव संबुद्धास्तान् उपास्स्व च पृच्छ च
kāmārthau pṛṣṭhataḥ kṛtvā lobhamohānusāriṇau
dharma ityeva saṃbuddhāstān upāssva ca pṛccha ca
- 15
न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायकर्मभिः
आचारः कारणं चैव धर्मश्चैव त्रयं पुनः
na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yajñasvādhyāyakarmabhiḥ
ācāraḥ kāraṇaṃ caiva dharmaścaiva trayaṃ punaḥ
- 16
युधिष्ठिर उवाच
पुनर् एवेह मे बुद्धिः संशये परिमुह्यते
अपारे मार्गमाणस्य परं तीरम् अपश्यतः
yudhiṣṭhira uvāca
punar eveha me buddhiḥ saṃśaye parimuhyate
apāre mārgamāṇasya paraṃ tīram apaśyataḥ
- 17
वेदाः प्रत्यक्षम् आचारः प्रमाणं तत्त्रयं यदि
पृथक्त्वं लभ्यते चैषां धर्मश्चैकस्त्रयं कथम्
vedāḥ pratyakṣam ācāraḥ pramāṇaṃ tattrayaṃ yadi
pṛthaktvaṃ labhyate caiṣāṃ dharmaścaikastrayaṃ katham
- 18
भीष्म उवाच
धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः
यद्येवं मन्यसे राजंस्त्रिधा धर्मविचारणा
bhīṣma uvāca
dharmasya hriyamāṇasya balavadbhirdurātmabhiḥ
yadyevaṃ manyase rājaṃstridhā dharmavicāraṇā
- 19
एक एवेति जानीहि त्रिधा तस्य प्रदर्शनम्
पृथक्त्वे चैव मे बुद्धिस्त्रयाणाम् अपि वै तथा
eka eveti jānīhi tridhā tasya pradarśanam
pṛthaktve caiva me buddhistrayāṇām api vai tathā
- 20
उक्तो मार्गस्त्रयाणां च तत्तथैव समाचर
जिज्ञासा तु न कर्तव्या धर्मस्य परितर्कणात्
ukto mārgastrayāṇāṃ ca tattathaiva samācara
jijñāsā tu na kartavyā dharmasya paritarkaṇāt
- 21
सदैव भरतश्रेष्ठ मा ते भूद् अत्र संशयः
अन्धो जड इवाशङ्को यद्ब्रवीमि तद् आचर
sadaiva bharataśreṣṭha mā te bhūd atra saṃśayaḥ
andho jaḍa ivāśaṅko yadbravīmi tad ācara
- 22
अहिंसा सत्यम् अक्रोधो दानम् एतच्चतुष्टयम्
अजातशत्रो सेवस्व धर्म एष सनातनः
ahiṃsā satyam akrodho dānam etaccatuṣṭayam
ajātaśatro sevasva dharma eṣa sanātanaḥ
- 23
ब्राह्मणेषु च वृत्तिर्या पितृपैतामहोचिता
ताम् अन्वेहि महाबाहो स्वर्गस्यैते हि देशिकाः
brāhmaṇeṣu ca vṛttiryā pitṛpaitāmahocitā
tām anvehi mahābāho svargasyaite hi deśikāḥ
- 24
प्रमाणम् अप्रमाणं वै यः कुर्याद् अबुधो नरः
न स प्रमाणताम् अर्हो विवादजननो हि सः
pramāṇam apramāṇaṃ vai yaḥ kuryād abudho naraḥ
na sa pramāṇatām arho vivādajanano hi saḥ
- 25
ब्राह्मणान् एव सेवस्व सत्कृत्य बहु मन्य च
एतेष्वेव त्विमे लोकाः कृत्स्ना इति निबोध तान्
brāhmaṇān eva sevasva satkṛtya bahu manya ca
eteṣveva tvime lokāḥ kṛtsnā iti nibodha tān

