28 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
के पूज्याः के नमस्कार्याः कान्नमस्यसि भारत
एतन्मे सर्वम् आचक्ष्व येषां स्पृहयसे नृप
yudhiṣṭhira uvāca
ke pūjyāḥ ke namaskāryāḥ kānnamasyasi bhārata
etanme sarvam ācakṣva yeṣāṃ spṛhayase nṛpa
- 2
उत्तमापद्गतस्यापि यत्र ते वर्तते मनः
मनुष्यलोके सर्वस्मिन्यद् अमुत्रेह चाप्युत
uttamāpadgatasyāpi yatra te vartate manaḥ
manuṣyaloke sarvasminyad amutreha cāpyuta
- 3
भीष्म उवाच
स्पृहयामि द्विजातीनां येषां ब्रह्म परं धनम्
येषां स्वप्रत्ययः स्वर्गस्तपःस्वाध्यायसाधनः
bhīṣma uvāca
spṛhayāmi dvijātīnāṃ yeṣāṃ brahma paraṃ dhanam
yeṣāṃ svapratyayaḥ svargastapaḥsvādhyāyasādhanaḥ
- 4
येषां वृद्धाश्च बालाश्च पितृपैतामहीं धुरम्
उद्वहन्ति न सीदन्ति तेषां वै स्पृहयाम्यहम्
yeṣāṃ vṛddhāśca bālāśca pitṛpaitāmahīṃ dhuram
udvahanti na sīdanti teṣāṃ vai spṛhayāmyaham
- 5
विद्यास्वभिविनीतानां दान्तानां मृदुभाषिणाम्
श्रुतवृत्तोपपन्नानां सदाक्षरविदां सताम्
vidyāsvabhivinītānāṃ dāntānāṃ mṛdubhāṣiṇām
śrutavṛttopapannānāṃ sadākṣaravidāṃ satām
- 6
संसत्सु वदतां येषां हंसानाम् इव संघशः
मङ्गल्यरूपा रुचिरा दिव्यजीमूतनिःस्वनाः
saṃsatsu vadatāṃ yeṣāṃ haṃsānām iva saṃghaśaḥ
maṅgalyarūpā rucirā divyajīmūtaniḥsvanāḥ
- 7
सम्यग् उच्चारिता वाचः श्रूयन्ते हि युधिष्ठिर
शुश्रूषमाणे नृपतौ प्रेत्य चेह सुखावहाः
samyag uccāritā vācaḥ śrūyante hi yudhiṣṭhira
śuśrūṣamāṇe nṛpatau pretya ceha sukhāvahāḥ
- 8
ये चापि तेषां श्रोतारः सदा सदसि संमताः
विज्ञानगुणसम्पन्नास्तेषां च स्पृहयाम्यहम्
ye cāpi teṣāṃ śrotāraḥ sadā sadasi saṃmatāḥ
vijñānaguṇasampannāsteṣāṃ ca spṛhayāmyaham
- 9
सुसंस्कृतानि प्रयताः शुचीनि गुणवन्ति च
ददत्यन्नानि तृप्त्यर्थं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर
ये चापि सततं राजंस्तेषां च स्पृहयाम्यहम्
susaṃskṛtāni prayatāḥ śucīni guṇavanti ca
dadatyannāni tṛptyarthaṃ brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhira
ye cāpi satataṃ rājaṃsteṣāṃ ca spṛhayāmyaham
- 10
शक्यं ह्येवाहवे योद्धुं न दातुम् अनसूयितम्
शूरा वीराश्च शतशः सन्ति लोके युधिष्ठिर
तेषां संख्यायमानानां दानशूरो विशिष्यते
śakyaṃ hyevāhave yoddhuṃ na dātum anasūyitam
śūrā vīrāśca śataśaḥ santi loke yudhiṣṭhira
teṣāṃ saṃkhyāyamānānāṃ dānaśūro viśiṣyate
- 11
धन्यः स्यां यद्यहं भूयः सौम्य ब्राह्मणको ऽपि वा
कुले जातो धर्मगतिस्तपोविद्यापरायणः
dhanyaḥ syāṃ yadyahaṃ bhūyaḥ saumya brāhmaṇako 'pi vā
kule jāto dharmagatistapovidyāparāyaṇaḥ
- 12
न मे त्वत्तः प्रियतरो लोके ऽस्मिन्पाण्डुनन्दन
त्वत्तश्च मे प्रियतरा ब्राह्मणा भरतर्षभ
na me tvattaḥ priyataro loke 'sminpāṇḍunandana
tvattaśca me priyatarā brāhmaṇā bharatarṣabha
- 13
यथा मम प्रियतरास्त्वत्तो विप्राः कुरूद्वह
तेन सत्येन गच्छेयं लोकान्यत्र स शंतनुः
yathā mama priyatarāstvatto viprāḥ kurūdvaha
tena satyena gaccheyaṃ lokānyatra sa śaṃtanuḥ
- 14
न मे पिता प्रियतरो ब्राह्मणेभ्यस्तथाभवत्
न मे पितुः पिता वापि ये चान्ये ऽपि सुहृज्जनाः
na me pitā priyataro brāhmaṇebhyastathābhavat
na me pituḥ pitā vāpi ye cānye 'pi suhṛjjanāḥ
- 15
न हि मे वृजिनं किंचिद्विद्यते ब्राह्मणेष्विह
अणु वा यदि वा स्थूलं विदितं साधुकर्मभिः
na hi me vṛjinaṃ kiṃcidvidyate brāhmaṇeṣviha
aṇu vā yadi vā sthūlaṃ viditaṃ sādhukarmabhiḥ
- 16
कर्मणा मनसा वापि वाचा वापि परंतप
यन्मे कृतं ब्राह्मणेषु तेनाद्य न तपाम्यहम्
karmaṇā manasā vāpi vācā vāpi paraṃtapa
yanme kṛtaṃ brāhmaṇeṣu tenādya na tapāmyaham
- 17
ब्रह्मण्य इति माम् आहुस्तया वाचास्मि तोषितः
एतद् एव पवित्रेभ्यः सर्वेभ्यः परमं स्मृतम्
brahmaṇya iti mām āhustayā vācāsmi toṣitaḥ
etad eva pavitrebhyaḥ sarvebhyaḥ paramaṃ smṛtam
- 18
पश्यामि लोकान् अमलाञ्छुचीन्ब्राह्मणयायिनः
तेषु मे तात गन्तव्यम् अह्नाय च चिराय च
paśyāmi lokān amalāñchucīnbrāhmaṇayāyinaḥ
teṣu me tāta gantavyam ahnāya ca cirāya ca
- 19
यथा पत्याश्रयो धर्मः स्त्रीणां लोके युधिष्ठिर
स देवः सा गतिर्नान्या क्षत्रियस्य तथा द्विजाः
yathā patyāśrayo dharmaḥ strīṇāṃ loke yudhiṣṭhira
sa devaḥ sā gatirnānyā kṣatriyasya tathā dvijāḥ
- 20
क्षत्रियः शतवर्षी च दशवर्षी च ब्राह्मणः
पितापुत्रौ च विज्ञेयौ तयोर्हि ब्राह्मणः पिता
kṣatriyaḥ śatavarṣī ca daśavarṣī ca brāhmaṇaḥ
pitāputrau ca vijñeyau tayorhi brāhmaṇaḥ pitā
- 21
नारी तु पत्यभावे वै देवरं कुरुते पतिम्
पृथिवी ब्राह्मणालाभे क्षत्रियं कुरुते पतिम्
nārī tu patyabhāve vai devaraṃ kurute patim
pṛthivī brāhmaṇālābhe kṣatriyaṃ kurute patim
- 22
पुत्रवच्च ततो रक्ष्या उपास्या गुरुवच्च ते
अग्निवच्चोपचर्या वै ब्राह्मणाः कुरुसत्तम
putravacca tato rakṣyā upāsyā guruvacca te
agnivaccopacaryā vai brāhmaṇāḥ kurusattama
- 23
ऋजून्सतः सत्यशीलान्सर्वभूतहिते रतान्
आशीविषान् इव क्रुद्धान्द्विजान् उपचरेत्सदा
ṛjūnsataḥ satyaśīlānsarvabhūtahite ratān
āśīviṣān iva kruddhāndvijān upacaretsadā
- 24
तेजसस्तपसश्चैव नित्यं बिभ्येद्युधिष्ठिर
उभे चैते परित्याज्ये तेजश्चैव तपस्तथा
tejasastapasaścaiva nityaṃ bibhyedyudhiṣṭhira
ubhe caite parityājye tejaścaiva tapastathā
- 25
व्यवसायस्तयोः शीघ्रम् उभयोर् एव विद्यते
हन्युः क्रुद्धा महाराज ब्राह्मणा ये तपस्विनः
vyavasāyastayoḥ śīghram ubhayor eva vidyate
hanyuḥ kruddhā mahārāja brāhmaṇā ye tapasvinaḥ
- 26
भूयः स्याद् उभयं दत्तं ब्राह्मणाद्यद् अकोपनात्
कुर्याद् उभयतःशेषं दत्तशेषं न शेषयेत्
bhūyaḥ syād ubhayaṃ dattaṃ brāhmaṇādyad akopanāt
kuryād ubhayataḥśeṣaṃ dattaśeṣaṃ na śeṣayet
- 27
दण्डपाणिर्यथा गोषु पालो नित्यं स्थिरो भवेत्
ब्राह्मणान्ब्रह्म च तथा क्षत्रियः परिपालयेत्
daṇḍapāṇiryathā goṣu pālo nityaṃ sthiro bhavet
brāhmaṇānbrahma ca tathā kṣatriyaḥ paripālayet
- 28
पितेव पुत्रान्रक्षेथा ब्राह्मणान्ब्रह्मतेजसः
गृहे चैषाम् अवेक्षेथाः कच्चिद् अस्तीह जीवनम्
piteva putrānrakṣethā brāhmaṇānbrahmatejasaḥ
gṛhe caiṣām avekṣethāḥ kaccid astīha jīvanam

