69 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
तस्मिन्न् अन्तर्हिते विप्रे राजा किम् अकरोत्तदा
भार्या चास्य महाभागा तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
tasminn antarhite vipre rājā kim akarottadā
bhāryā cāsya mahābhāgā tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
अदृष्ट्वा स महीपालस्तम् ऋषिं सह भार्यया
परिश्रान्तो निववृते व्रीडितो नष्टचेतनः
bhīṣma uvāca
adṛṣṭvā sa mahīpālastam ṛṣiṃ saha bhāryayā
pariśrānto nivavṛte vrīḍito naṣṭacetanaḥ
- 3
स प्रविश्य पुरीं दीनो नाभ्यभाषत किंचन
तद् एव चिन्तयामास च्यवनस्य विचेष्टितम्
sa praviśya purīṃ dīno nābhyabhāṣata kiṃcana
tad eva cintayāmāsa cyavanasya viceṣṭitam
- 4
अथ शून्येन मनसा प्रविवेश गृहं नृपः
ददर्श शयने तस्मिञ्शयानं भृगुनन्दनम्
atha śūnyena manasā praviveśa gṛhaṃ nṛpaḥ
dadarśa śayane tasmiñśayānaṃ bhṛgunandanam
- 5
विस्मितौ तौ तु दृष्ट्वा तं तद् आश्चर्यं विचिन्त्य च
दर्शनात्तस्य च मुनेर्विश्रान्तौ संबभूवतुः
vismitau tau tu dṛṣṭvā taṃ tad āścaryaṃ vicintya ca
darśanāttasya ca munerviśrāntau saṃbabhūvatuḥ
- 6
यथास्थानं तु तौ स्थित्वा भूयस्तं संववाहतुः
अथापरेण पार्श्वेन सुष्वाप स महामुनिः
yathāsthānaṃ tu tau sthitvā bhūyastaṃ saṃvavāhatuḥ
athāpareṇa pārśvena suṣvāpa sa mahāmuniḥ
- 7
तेनैव च स कालेन प्रत्यबुध्यत वीर्यवान्
न च तौ चक्रतुः किंचिद्विकारं भयशङ्कितौ
tenaiva ca sa kālena pratyabudhyata vīryavān
na ca tau cakratuḥ kiṃcidvikāraṃ bhayaśaṅkitau
- 8
प्रतिबुद्धस्तु स मुनिस्तौ प्रोवाच विशां पते
तैलाभ्यङ्गो दीयतां मे स्नास्ये ऽहम् इति भारत
pratibuddhastu sa munistau provāca viśāṃ pate
tailābhyaṅgo dīyatāṃ me snāsye 'ham iti bhārata
- 9
तथेति तौ प्रतिश्रुत्य क्षुधितौ श्रमकर्शितौ
शतपाकेन तैलेन महार्हेणोपतस्थतुः
tatheti tau pratiśrutya kṣudhitau śramakarśitau
śatapākena tailena mahārheṇopatasthatuḥ
- 10
ततः सुखासीनम् ऋषिं वाग्यतौ संववाहतुः
न च पर्याप्तम् इत्याह भार्गवः सुमहातपाः
tataḥ sukhāsīnam ṛṣiṃ vāgyatau saṃvavāhatuḥ
na ca paryāptam ityāha bhārgavaḥ sumahātapāḥ
- 11
यदा तौ निर्विकारौ तु लक्षयामास भार्गवः
तत उत्थाय सहसा स्नानशालां विवेश ह
क्ᄆप्तम् एव तु तत्रासीत्स्नानीयं पार्थिवोचितम्
yadā tau nirvikārau tu lakṣayāmāsa bhārgavaḥ
tata utthāya sahasā snānaśālāṃ viveśa ha
kᄆptam eva tu tatrāsītsnānīyaṃ pārthivocitam
- 12
असत्कृत्य तु तत्सर्वं तत्रैवान्तरधीयत
स मुनिः पुनर् एवाथ नृपतेः पश्यतस्तदा
नासूयां चक्रतुस्तौ च दंपती भरतर्षभ
asatkṛtya tu tatsarvaṃ tatraivāntaradhīyata
sa muniḥ punar evātha nṛpateḥ paśyatastadā
nāsūyāṃ cakratustau ca daṃpatī bharatarṣabha
- 13
अथ स्नातः स भगवान्सिंहासनगतः प्रभुः
दर्शयामास कुशिकं सभार्यं भृगुनन्दनः
atha snātaḥ sa bhagavānsiṃhāsanagataḥ prabhuḥ
darśayāmāsa kuśikaṃ sabhāryaṃ bhṛgunandanaḥ
- 14
संहृष्टवदनो राजा सभार्यः कुशिको मुनिम्
सिद्धम् अन्नम् इति प्रह्वो निर्विकारो न्यवेदयत्
saṃhṛṣṭavadano rājā sabhāryaḥ kuśiko munim
siddham annam iti prahvo nirvikāro nyavedayat
- 15
आनीयताम् इति मुनिस्तं चोवाच नराधिपम्
राजा च समुपाजह्रे तदन्नं सह भार्यया
ānīyatām iti munistaṃ covāca narādhipam
rājā ca samupājahre tadannaṃ saha bhāryayā
- 16
मांसप्रकारान्विविधाञ्शाकानि विविधानि च
वेसवारविकारांश्च पानकानि लघूनि च
māṃsaprakārānvividhāñśākāni vividhāni ca
vesavāravikārāṃśca pānakāni laghūni ca
- 17
रसालापूपकांश्चित्रान्मोदकान् अथ षाडवान्
रसान्नानाप्रकारांश्च वन्यं च मुनिभोजनम्
rasālāpūpakāṃścitrānmodakān atha ṣāḍavān
rasānnānāprakārāṃśca vanyaṃ ca munibhojanam
- 18
फलानि च विचित्राणि तथा भोज्यानि भूरिशः
बदरेङ्गुदकाश्मर्यभल्लातकवटानि च
phalāni ca vicitrāṇi tathā bhojyāni bhūriśaḥ
badareṅgudakāśmaryabhallātakavaṭāni ca
- 19
गृहस्थानां च यद्भोज्यं यच्चापि वनवासिनाम्
सर्वम् आहारयामास राजा शापभयान्मुनेः
gṛhasthānāṃ ca yadbhojyaṃ yaccāpi vanavāsinām
sarvam āhārayāmāsa rājā śāpabhayānmuneḥ
- 20
अथ सर्वम् उपन्यस्तम् अग्रतश्च्यवनस्य तत्
ततः सर्वं समानीय तच्च शय्यासनं मुनिः
atha sarvam upanyastam agrataścyavanasya tat
tataḥ sarvaṃ samānīya tacca śayyāsanaṃ muniḥ
- 21
वस्त्रैः शुभैर् अवच्छाद्य भोजनोपस्करैः सह
सर्वम् आदीपयामास च्यवनो भृगुनन्दनः
vastraiḥ śubhair avacchādya bhojanopaskaraiḥ saha
sarvam ādīpayāmāsa cyavano bhṛgunandanaḥ
- 22
न च तौ चक्रतुः कोपं दंपती सुमहाव्रतौ
तयोः सम्प्रेक्षतोर् एव पुनर् अन्तर्हितो ऽभवत्
na ca tau cakratuḥ kopaṃ daṃpatī sumahāvratau
tayoḥ samprekṣator eva punar antarhito 'bhavat
- 23
तत्रैव च स राजर्षिस्तस्थौ तां रजनीं तदा
सभार्यो वाग्यतः श्रीमान्न च तं कोप आविशत्
tatraiva ca sa rājarṣistasthau tāṃ rajanīṃ tadā
sabhāryo vāgyataḥ śrīmānna ca taṃ kopa āviśat
- 24
नित्यं संस्कृतम् अन्नं तु विविधं राजवेश्मनि
शयनानि च मुख्यानि परिषेकाश्च पुष्कलाः
nityaṃ saṃskṛtam annaṃ tu vividhaṃ rājaveśmani
śayanāni ca mukhyāni pariṣekāśca puṣkalāḥ
- 25
वस्त्रं च विविधाकारम् अभवत्समुपार्जितम्
न शशाक ततो द्रष्टुम् अन्तरं च्यवनस्तदा
vastraṃ ca vividhākāram abhavatsamupārjitam
na śaśāka tato draṣṭum antaraṃ cyavanastadā
- 26
पुनर् एव च विप्रर्षिः प्रोवाच कुशिकं नृपम्
सभार्यो मां रथेनाशु वह यत्र ब्रवीम्यहम्
punar eva ca viprarṣiḥ provāca kuśikaṃ nṛpam
sabhāryo māṃ rathenāśu vaha yatra bravīmyaham
- 27
तथेति च प्राह नृपो निर्विशङ्कस्तपोधनम्
क्रीडारथो ऽस्तु भगवन्न् उत सांग्रामिको रथः
tatheti ca prāha nṛpo nirviśaṅkastapodhanam
krīḍāratho 'stu bhagavann uta sāṃgrāmiko rathaḥ
- 28
इत्युक्तः स मुनिस्तेन राज्ञा हृष्टेन तद्वचः
च्यवनः प्रत्युवाचेदं हृष्टः परपुरंजयम्
ityuktaḥ sa munistena rājñā hṛṣṭena tadvacaḥ
cyavanaḥ pratyuvācedaṃ hṛṣṭaḥ parapuraṃjayam
- 29
सज्जीकुरु रथं क्षिप्रं यस्ते सांग्रामिको मतः
सायुधः सपताकश्च सशक्तिः कणयष्टिमान्
sajjīkuru rathaṃ kṣipraṃ yaste sāṃgrāmiko mataḥ
sāyudhaḥ sapatākaśca saśaktiḥ kaṇayaṣṭimān
- 30
किङ्किणीशतनिर्घोषो युक्तस्तोमरकल्पनैः
गदाखड्गनिबद्धश्च परमेषुशतान्वितः
kiṅkiṇīśatanirghoṣo yuktastomarakalpanaiḥ
gadākhaḍganibaddhaśca parameṣuśatānvitaḥ

