70 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
मित्रसौहृदभावेन उपदेशं करोति यः
जात्यावरस्य राजर्षे दोषस्तस्य भवेन्न वा
yudhiṣṭhira uvāca
mitrasauhṛdabhāvena upadeśaṃ karoti yaḥ
jātyāvarasya rājarṣe doṣastasya bhavenna vā
- 2
एतद् इच्छामि तत्त्वेन व्याख्यातुं वै पितामह
सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य यत्र मुह्यन्ति मानवाः
etad icchāmi tattvena vyākhyātuṃ vai pitāmaha
sūkṣmā gatirhi dharmasya yatra muhyanti mānavāḥ
- 3
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन्यथागमम्
ऋषीणां वदतां पूर्वं श्रुतम् आसीद्यथा मया
bhīṣma uvāca
atra te vartayiṣyāmi śṛṇu rājanyathāgamam
ṛṣīṇāṃ vadatāṃ pūrvaṃ śrutam āsīdyathā mayā
- 4
उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्यचित्
उपदेशे महान्दोष उपाध्यायस्य भाष्यते
upadeśo na kartavyo jātihīnasya kasyacit
upadeśe mahāndoṣa upādhyāyasya bhāṣyate
- 5
निदर्शनम् इदं राजञ्शृणु मे भरतर्षभ
दुरुक्तवचने राजन्यथा पूर्वं युधिष्ठिर
ब्रह्माश्रमपदे वृत्तं पार्श्वे हिमवतः शुभे
nidarśanam idaṃ rājañśṛṇu me bharatarṣabha
duruktavacane rājanyathā pūrvaṃ yudhiṣṭhira
brahmāśramapade vṛttaṃ pārśve himavataḥ śubhe
- 6
तत्राश्रमपदं पुण्यं नानावृक्षगणायुतम्
बहुगुल्मलताकीर्णं मृगद्विजनिषेवितम्
tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ nānāvṛkṣagaṇāyutam
bahugulmalatākīrṇaṃ mṛgadvijaniṣevitam
- 7
सिद्धचारणसंघुष्टं रम्यं पुष्पितकाननम्
व्रतिभिर्बहुभिः कीर्णं तापसैर् उपशोभितम्
siddhacāraṇasaṃghuṣṭaṃ ramyaṃ puṣpitakānanam
vratibhirbahubhiḥ kīrṇaṃ tāpasair upaśobhitam
- 8
ब्राह्मणैश्च महाभागैः सूर्यज्वलनसंनिभैः
नियमव्रतसम्पन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिः
दीक्षितैर्भरतश्रेष्ठ यताहारैः कृतात्मभिः
brāhmaṇaiśca mahābhāgaiḥ sūryajvalanasaṃnibhaiḥ
niyamavratasampannaiḥ samākīrṇaṃ tapasvibhiḥ
dīkṣitairbharataśreṣṭha yatāhāraiḥ kṛtātmabhiḥ
- 9
वेदाध्ययनघोषैश्च नादितं भरतर्षभ
वालखिल्यैश्च बहुभिर्यतिभिश्च निषेवितम्
vedādhyayanaghoṣaiśca nāditaṃ bharatarṣabha
vālakhilyaiśca bahubhiryatibhiśca niṣevitam
- 10
तत्र कश्चित्समुत्साहं कृत्वा शूद्रो दयान्वितः
आगतो ह्याश्रमपदं पूजितश्च तपस्विभिः
tatra kaścitsamutsāhaṃ kṛtvā śūdro dayānvitaḥ
āgato hyāśramapadaṃ pūjitaśca tapasvibhiḥ
- 11
तांस्तु दृष्ट्वा मुनिगणान्देवकल्पान्महौजसः
वहतो विविधा दीक्षाः सम्प्रहृष्यत भारत
tāṃstu dṛṣṭvā munigaṇāndevakalpānmahaujasaḥ
vahato vividhā dīkṣāḥ samprahṛṣyata bhārata
- 12
अथास्य बुद्धिर् अभवत्तपस्ये भरतर्षभ
ततो ऽब्रवीत्कुलपतिं पादौ संगृह्य भारत
athāsya buddhir abhavattapasye bharatarṣabha
tato 'bravītkulapatiṃ pādau saṃgṛhya bhārata
- 13
भवत्प्रसादाद् इच्छामि धर्मं चर्तुं द्विजर्षभ
तन्मां त्वं भगवन्वक्तुं प्रव्राजयितुम् अर्हसि
bhavatprasādād icchāmi dharmaṃ cartuṃ dvijarṣabha
tanmāṃ tvaṃ bhagavanvaktuṃ pravrājayitum arhasi
- 14
वर्णावरो ऽहं भगवञ्शूद्रो जात्यास्मि सत्तम
शुश्रूषां कर्तुम् इच्छामि प्रपन्नाय प्रसीद मे
varṇāvaro 'haṃ bhagavañśūdro jātyāsmi sattama
śuśrūṣāṃ kartum icchāmi prapannāya prasīda me
- 15
कुलपतिर् उवाच
न शक्यम् इह शूद्रेण लिङ्गम् आश्रित्य वर्तितुम्
आस्यतां यदि ते बुद्धिः शुश्रूषानिरतो भव
kulapatir uvāca
na śakyam iha śūdreṇa liṅgam āśritya vartitum
āsyatāṃ yadi te buddhiḥ śuśrūṣānirato bhava
- 16
भीष्म उवाच
एवम् उक्तस्तु मुनिना स शूद्रो ऽचिन्तयन्नृप
कथम् अत्र मया कार्यं श्रद्धा धर्मे परा च मे
विज्ञातम् एवं भवतु करिष्ये प्रियम् आत्मनः
bhīṣma uvāca
evam uktastu muninā sa śūdro 'cintayannṛpa
katham atra mayā kāryaṃ śraddhā dharme parā ca me
vijñātam evaṃ bhavatu kariṣye priyam ātmanaḥ
- 17
गत्वाश्रमपदाद्दूरम् उटजं कृतवांस्तु सः
तत्र वेदिं च भूमिं च देवतायतनानि च
निवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्थो ऽभवत्सुखम्
gatvāśramapadāddūram uṭajaṃ kṛtavāṃstu saḥ
tatra vediṃ ca bhūmiṃ ca devatāyatanāni ca
niveśya bharataśreṣṭha niyamastho 'bhavatsukham
- 18
अभिषेकांश्च नियमान्देवतायतनेषु च
बलिं च कृत्वा हुत्वा च देवतां चाप्यपूजयत्
abhiṣekāṃśca niyamāndevatāyataneṣu ca
baliṃ ca kṛtvā hutvā ca devatāṃ cāpyapūjayat
- 19
संकल्पनियमोपेतः फलाहारो जितेन्द्रियः
नित्यं संनिहिताभिश्च ओषधीभिः फलैस्तथा
saṃkalpaniyamopetaḥ phalāhāro jitendriyaḥ
nityaṃ saṃnihitābhiśca oṣadhībhiḥ phalaistathā
- 20
अतिथीन्पूजयामास यथावत्समुपागतान्
एवं हि सुमहान्कालो व्यत्यक्रामत्स तस्य वै
atithīnpūjayāmāsa yathāvatsamupāgatān
evaṃ hi sumahānkālo vyatyakrāmatsa tasya vai
- 21
अथास्य मुनिर् आगच्छत्संगत्या वै तम् आश्रमम्
सम्पूज्य स्वागतेनर्षिं विधिवत्पर्यतोषयत्
athāsya munir āgacchatsaṃgatyā vai tam āśramam
sampūjya svāgatenarṣiṃ vidhivatparyatoṣayat
- 22
अनुकूलाः कथाः कृत्वा यथावत्पर्यपृच्छत
ऋषिः परमतेजस्वी धर्मात्मा संयतेन्द्रियः
anukūlāḥ kathāḥ kṛtvā yathāvatparyapṛcchata
ṛṣiḥ paramatejasvī dharmātmā saṃyatendriyaḥ
- 23
एवं स बहुशस्तस्य शूद्रस्य भरतर्षभ
सो ऽगच्छद् आश्रमम् ऋषिः शूद्रं द्रष्टुं नरर्षभ
evaṃ sa bahuśastasya śūdrasya bharatarṣabha
so 'gacchad āśramam ṛṣiḥ śūdraṃ draṣṭuṃ nararṣabha
- 24
अथ तं तापसं शूद्रः सो ऽब्रवीद्भरतर्षभ
पितृकार्यं करिष्यामि तत्र मे ऽनुग्रहं कुरु
atha taṃ tāpasaṃ śūdraḥ so 'bravīdbharatarṣabha
pitṛkāryaṃ kariṣyāmi tatra me 'nugrahaṃ kuru
- 25
बाढम् इत्येव तं विप्र उवाच भरतर्षभ
शुचिर्भूत्वा स शूद्रस्तु तस्यर्षेः पाद्यम् आनयत्
bāḍham ityeva taṃ vipra uvāca bharatarṣabha
śucirbhūtvā sa śūdrastu tasyarṣeḥ pādyam ānayat
- 26
अथ दर्भांश्च वन्याश्च ओषधीर्भरतर्षभ
पवित्रम् आसनं चैव बृसीं च समुपानयत्
atha darbhāṃśca vanyāśca oṣadhīrbharatarṣabha
pavitram āsanaṃ caiva bṛsīṃ ca samupānayat
- 27
अथ दक्षिणम् आवृत्य बृसीं परमशीर्षिकाम्
कृताम् अन्यायतो दृष्ट्वा ततस्तम् ऋषिर् अब्रवीत्
atha dakṣiṇam āvṛtya bṛsīṃ paramaśīrṣikām
kṛtām anyāyato dṛṣṭvā tatastam ṛṣir abravīt
- 28
कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षां भव चोदङ्मुखः शुचिः
स च तत्कृतवाञ्शूद्रः सर्वं यद् ऋषिर् अब्रवीत्
kuruṣvaitāṃ pūrvaśīrṣāṃ bhava codaṅmukhaḥ śuciḥ
sa ca tatkṛtavāñśūdraḥ sarvaṃ yad ṛṣir abravīt
- 29
यथोपदिष्टं मेधावी दर्भादींस्तान्यथातथम्
हव्यकव्यविधिं कृत्स्नम् उक्तं तेन तपस्विना
yathopadiṣṭaṃ medhāvī darbhādīṃstānyathātatham
havyakavyavidhiṃ kṛtsnam uktaṃ tena tapasvinā
- 30
ऋषिणा पितृकार्ये च स च धर्मपथे स्थितः
पितृकार्ये कृते चापि विसृष्टः स जगाम ह
ṛṣiṇā pitṛkārye ca sa ca dharmapathe sthitaḥ
pitṛkārye kṛte cāpi visṛṣṭaḥ sa jagāma ha

