95 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद
श्रुतं मे महद् आख्यानम् इदं मतिमतां वर
yudhiṣṭhira uvāca
pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada
śrutaṃ me mahad ākhyānam idaṃ matimatāṃ vara
- 2
भूयस्तु श्रोतुम् इच्छामि धर्मार्थसहितं नृप
कथ्यमानं त्वया किंचित्तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि
bhūyastu śrotum icchāmi dharmārthasahitaṃ nṛpa
kathyamānaṃ tvayā kiṃcittanme vyākhyātum arhasi
- 3
केन मृत्युर्गृहस्थेन धर्मम् आश्रित्य निर्जितः
इत्येतत्सर्वम् आचक्ष्व तत्त्वेन मम पार्थिव
kena mṛtyurgṛhasthena dharmam āśritya nirjitaḥ
ityetatsarvam ācakṣva tattvena mama pārthiva
- 4
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
यथा मृत्युर्गृहस्थेन धर्मम् आश्रित्य निर्जितः
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
yathā mṛtyurgṛhasthena dharmam āśritya nirjitaḥ
- 5
मनोः प्रजापते राजन्न् इक्ष्वाकुर् अभवत्सुतः
तस्य पुत्रशतं जज्ञे नृपतेः सूर्यवर्चसः
manoḥ prajāpate rājann ikṣvākur abhavatsutaḥ
tasya putraśataṃ jajñe nṛpateḥ sūryavarcasaḥ
- 6
दशमस्तस्य पुत्रस्तु दशाश्वो नाम भारत
माहिष्मत्याम् अभूद्राजा धर्मात्मा सत्यविक्रमः
daśamastasya putrastu daśāśvo nāma bhārata
māhiṣmatyām abhūdrājā dharmātmā satyavikramaḥ
- 7
दशाश्वस्य सुतस्त्वासीद्राजा परमधार्मिकः
सत्ये तपसि दाने च यस्य नित्यं रतं मनः
daśāśvasya sutastvāsīdrājā paramadhārmikaḥ
satye tapasi dāne ca yasya nityaṃ rataṃ manaḥ
- 8
मदिराश्व इति ख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपतिः
धनुर्वेदे च वेदे च निरतो यो ऽभवत्सदा
madirāśva iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ
dhanurvede ca vede ca nirato yo 'bhavatsadā
- 9
मदिराश्वस्य पुत्रस्तु द्युतिमान्नाम पार्थिवः
महाभागो महातेजा महासत्त्वो महाबलः
madirāśvasya putrastu dyutimānnāma pārthivaḥ
mahābhāgo mahātejā mahāsattvo mahābalaḥ
- 10
पुत्रो द्युतिमतस्त्वासीत्सुवीरो नाम पार्थिवः
धर्मात्मा कोशवांश्चापि देवराज इवापरः
putro dyutimatastvāsītsuvīro nāma pārthivaḥ
dharmātmā kośavāṃścāpi devarāja ivāparaḥ
- 11
सुवीरस्य तु पुत्रो ऽभूत्सर्वसंग्रामदुर्जयः
दुर्जयेत्यभिविख्यातः सर्वशास्त्रविशारदः
suvīrasya tu putro 'bhūtsarvasaṃgrāmadurjayaḥ
durjayetyabhivikhyātaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ
- 12
दुर्जयस्येन्द्रवपुषः पुत्रो ऽग्निसदृशद्युतिः
दुर्योधनो नाम महान्राजासीद्राजसत्तम
durjayasyendravapuṣaḥ putro 'gnisadṛśadyutiḥ
duryodhano nāma mahānrājāsīdrājasattama
- 13
तस्येन्द्रसमवीर्यस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनः
विषयश्च प्रभावश्च तुल्यम् एवाभ्यवर्तत
tasyendrasamavīryasya saṃgrāmeṣvanivartinaḥ
viṣayaśca prabhāvaśca tulyam evābhyavartata
- 14
रत्नैर्धनैश्च पशुभिः सस्यैश्चापि पृथग्विधैः
नगरं विषयश्चास्य प्रतिपूर्णं तदाभवत्
ratnairdhanaiśca paśubhiḥ sasyaiścāpi pṛthagvidhaiḥ
nagaraṃ viṣayaścāsya pratipūrṇaṃ tadābhavat
- 15
न तस्य विषये चाभूत्कृपणो नापि दुर्गतः
व्याधितो वा कृशो वापि तस्मिन्नाभून्नरः क्वचित्
na tasya viṣaye cābhūtkṛpaṇo nāpi durgataḥ
vyādhito vā kṛśo vāpi tasminnābhūnnaraḥ kvacit
- 16
सुदक्षिणो मधुरवाग् अनसूयुर्जितेन्द्रियः
धर्मात्मा चानृशंसश्च विक्रान्तो ऽथाविकत्थनः
sudakṣiṇo madhuravāg anasūyurjitendriyaḥ
dharmātmā cānṛśaṃsaśca vikrānto 'thāvikatthanaḥ
- 17
यज्वा वदान्यो मेधावी ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः
न चावमन्ता दाता च वेदवेदाङ्गपारगः
yajvā vadānyo medhāvī brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ
na cāvamantā dātā ca vedavedāṅgapāragaḥ
- 18
तं नर्मदा देवनदी पुण्या शीतजला शिवा
चकमे पुरुषश्रेष्ठं स्वेन भावेन भारत
taṃ narmadā devanadī puṇyā śītajalā śivā
cakame puruṣaśreṣṭhaṃ svena bhāvena bhārata
- 19
तस्य जज्ञे तदा नद्यां कन्या राजीवलोचना
नाम्ना सुदर्शना राजन्रूपेण च सुदर्शना
tasya jajñe tadā nadyāṃ kanyā rājīvalocanā
nāmnā sudarśanā rājanrūpeṇa ca sudarśanā
- 20
तादृग्रूपा न नारीषु भूतपूर्वा युधिष्ठिर
दुर्योधनसुता यादृग् अभवद्वरवर्णिनी
tādṛgrūpā na nārīṣu bhūtapūrvā yudhiṣṭhira
duryodhanasutā yādṛg abhavadvaravarṇinī
- 21
ताम् अग्निश्चकमे साक्षाद्राजकन्यां सुदर्शनाम्
भूत्वा च ब्राह्मणः साक्षाद्वरयामास तं नृपम्
tām agniścakame sākṣādrājakanyāṃ sudarśanām
bhūtvā ca brāhmaṇaḥ sākṣādvarayāmāsa taṃ nṛpam
- 22
दरिद्रश्चासवर्णश्च ममायम् इति पार्थिवः
न दित्सति सुतां तस्मै तां विप्राय सुदर्शनाम्
daridraścāsavarṇaśca mamāyam iti pārthivaḥ
na ditsati sutāṃ tasmai tāṃ viprāya sudarśanām
- 23
ततो ऽस्य वितते यज्ञे नष्टो ऽभूद्धव्यवाहनः
ततो दुर्योधनो राजा वाक्यम् आहर्त्विजस्तदा
tato 'sya vitate yajñe naṣṭo 'bhūddhavyavāhanaḥ
tato duryodhano rājā vākyam āhartvijastadā
- 24
दुष्कृतं मम किं नु स्याद्भवतां वा द्विजर्षभाः
येन नाशं जगामाग्निः कृतं कुपुरुषेष्विव
duṣkṛtaṃ mama kiṃ nu syādbhavatāṃ vā dvijarṣabhāḥ
yena nāśaṃ jagāmāgniḥ kṛtaṃ kupuruṣeṣviva
- 25
न ह्यल्पं दुष्कृतं नो ऽस्ति येनाग्निर्नाशम् आगतः
भवतां वाथ वा मह्यं तत्त्वेनैतद्विमृश्यताम्
na hyalpaṃ duṣkṛtaṃ no 'sti yenāgnirnāśam āgataḥ
bhavatāṃ vātha vā mahyaṃ tattvenaitadvimṛśyatām
- 26
एतद्राज्ञो वचः श्रुत्वा विप्रास्ते भरतर्षभ
नियता वाग्यताश्चैव पावकं शरणं ययुः
etadrājño vacaḥ śrutvā viprāste bharatarṣabha
niyatā vāgyatāścaiva pāvakaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
- 27
तान्दर्शयामास तदा भगवान्हव्यवाहनः
स्वं रूपं दीप्तिमत्कृत्वा शरदर्कसमद्युतिः
tāndarśayāmāsa tadā bhagavānhavyavāhanaḥ
svaṃ rūpaṃ dīptimatkṛtvā śaradarkasamadyutiḥ
- 28
ततो महात्मा तान् आह दहनो ब्राह्मणर्षभान्
वरयाम्यात्मनो ऽर्थाय दुर्योधनसुताम् इति
tato mahātmā tān āha dahano brāhmaṇarṣabhān
varayāmyātmano 'rthāya duryodhanasutām iti
- 29
ततस्ते काल्यम् उत्थाय तस्मै राज्ञे न्यवेदयन्
ब्राह्मणा विस्मिताः सर्वे यद् उक्तं चित्रभानुना
tataste kālyam utthāya tasmai rājñe nyavedayan
brāhmaṇā vismitāḥ sarve yad uktaṃ citrabhānunā
- 30
ततः स राजा तच्छ्रुत्वा वचनं ब्रह्मवादिनाम्
अवाप्य परमं हर्षं तथेति प्राह बुद्धिमान्
tataḥ sa rājā tacchrutvā vacanaṃ brahmavādinām
avāpya paramaṃ harṣaṃ tatheti prāha buddhimān

