36 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
ये च धर्मम् असूयन्ति ये चैनं पर्युपासते
ब्रवीतु भगवान् एतत्क्व ते गच्छन्ति तादृशाः
yudhiṣṭhira uvāca
ye ca dharmam asūyanti ye cainaṃ paryupāsate
bravītu bhagavān etatkva te gacchanti tādṛśāḥ
- 2
भीष्म उवाच
रजसा तमसा चैव समवस्तीर्णचेतसः
नरकं प्रतिपद्यन्ते धर्मविद्वेषिणो नराः
bhīṣma uvāca
rajasā tamasā caiva samavastīrṇacetasaḥ
narakaṃ pratipadyante dharmavidveṣiṇo narāḥ
- 3
ये तु धर्मं महाराज सततं पर्युपासते
सत्यार्जवपराः सन्तस्ते वै स्वर्गभुजो नराः
ye tu dharmaṃ mahārāja satataṃ paryupāsate
satyārjavaparāḥ santaste vai svargabhujo narāḥ
- 4
धर्म एव रतिस्तेषाम् आचार्योपासनाद्भवेत्
देवलोकं प्रपद्यन्ते ये धर्मं पर्युपासते
dharma eva ratisteṣām ācāryopāsanādbhavet
devalokaṃ prapadyante ye dharmaṃ paryupāsate
- 5
मनुष्या यदि वा देवाः शरीरम् उपताप्य वै
धर्मिणः सुखम् एधन्ते लोभद्वेषविवर्जिताः
manuṣyā yadi vā devāḥ śarīram upatāpya vai
dharmiṇaḥ sukham edhante lobhadveṣavivarjitāḥ
- 6
प्रथमं ब्रह्मणः पुत्रं धर्मम् आहुर्मनीषिणः
धर्मिणः पर्युपासन्ते फलं पक्वम् इवाशयः
prathamaṃ brahmaṇaḥ putraṃ dharmam āhurmanīṣiṇaḥ
dharmiṇaḥ paryupāsante phalaṃ pakvam ivāśayaḥ
- 7
युधिष्ठिर उवाच
असतां कीदृशं रूपं साधवः किं च कुर्वते
ब्रवीतु मे भवान् एतत्सन्तो ऽसन्तश्च कीदृशाः
yudhiṣṭhira uvāca
asatāṃ kīdṛśaṃ rūpaṃ sādhavaḥ kiṃ ca kurvate
bravītu me bhavān etatsanto 'santaśca kīdṛśāḥ
- 8
भीष्म उवाच
दुराचाराश्च दुर्धर्षा दुर्मुखाश्चाप्यसाधवः
साधवः शीलसम्पन्नाः शिष्टाचारस्य लक्षणम्
bhīṣma uvāca
durācārāśca durdharṣā durmukhāścāpyasādhavaḥ
sādhavaḥ śīlasampannāḥ śiṣṭācārasya lakṣaṇam
- 9
राजमार्गे गवां मध्ये गोष्ठमध्ये च धर्मिणः
नोपसेवन्ति राजेन्द्र सर्गं मूत्रपुरीषयोः
rājamārge gavāṃ madhye goṣṭhamadhye ca dharmiṇaḥ
nopasevanti rājendra sargaṃ mūtrapurīṣayoḥ
- 10
पञ्चानाम् अशनं दत्त्वा शेषम् अश्नन्ति साधवः
न जल्पन्ति च भुञ्जाना न निद्रान्त्यार्द्रपाणयः
pañcānām aśanaṃ dattvā śeṣam aśnanti sādhavaḥ
na jalpanti ca bhuñjānā na nidrāntyārdrapāṇayaḥ
- 11
चित्रभानुम् अनड्वाहं देवं गोष्ठं चतुष्पथम्
ब्राह्मणं धार्मिकं चैत्यं ते कुर्वन्ति प्रदक्षिणम्
citrabhānum anaḍvāhaṃ devaṃ goṣṭhaṃ catuṣpatham
brāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caityaṃ te kurvanti pradakṣiṇam
- 12
वृद्धानां भारतप्तानां स्त्रीणां बालातुरस्य च
ब्राह्मणानां गवां राज्ञां पन्थानं ददते च ते
vṛddhānāṃ bhārataptānāṃ strīṇāṃ bālāturasya ca
brāhmaṇānāṃ gavāṃ rājñāṃ panthānaṃ dadate ca te
- 13
अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च
तथा शरणकामानां गोप्ता स्यात्स्वागतप्रदः
atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyāṇāṃ svajanasya ca
tathā śaraṇakāmānāṃ goptā syātsvāgatapradaḥ
- 14
सायं प्रातर्मनुष्याणाम् अशनं देवनिर्मितम्
नान्तरा भोजनं दृष्टम् उपवासविधिर्हि सः
sāyaṃ prātarmanuṣyāṇām aśanaṃ devanirmitam
nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭam upavāsavidhirhi saḥ
- 15
होमकाले यथा वह्निः कालम् एव प्रतीक्षते
ऋतुकाले तथा नारी ऋतुम् एव प्रतीक्षते
न चान्यां गच्छते यस्तु ब्रह्मचर्यं हि तत्स्मृतम्
homakāle yathā vahniḥ kālam eva pratīkṣate
ṛtukāle tathā nārī ṛtum eva pratīkṣate
na cānyāṃ gacchate yastu brahmacaryaṃ hi tatsmṛtam
- 16
अमृतं ब्राह्मणा गाव इत्येतत्त्रयम् एकतः
तस्माद्गोब्राह्मणं नित्यम् अर्चयेत यथाविधि
amṛtaṃ brāhmaṇā gāva ityetattrayam ekataḥ
tasmādgobrāhmaṇaṃ nityam arcayeta yathāvidhi
- 17
यजुषा संस्कृतं मांसम् उपभुञ्जन्न दुष्यति
पृष्ठमांसं वृथामांसं पुत्रमांसं च तत्समम्
yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsam upabhuñjanna duṣyati
pṛṣṭhamāṃsaṃ vṛthāmāṃsaṃ putramāṃsaṃ ca tatsamam
- 18
स्वदेशे परदेशे वाप्यतिथिं नोपवासयेत्
कर्म वै सफलं कृत्वा गुरूणां प्रतिपादयेत्
svadeśe paradeśe vāpyatithiṃ nopavāsayet
karma vai saphalaṃ kṛtvā gurūṇāṃ pratipādayet
- 19
गुरुभ्य आसनं देयम् अभिवाद्याभिपूज्य च
गुरून् अभ्यर्च्य वर्धन्ते आयुषा यशसा श्रिया
gurubhya āsanaṃ deyam abhivādyābhipūjya ca
gurūn abhyarcya vardhante āyuṣā yaśasā śriyā
- 20
वृद्धान्नातिवदेज्जातु न च संप्रेषयेद् अपि
नासीनः स्यात्स्थितेष्वेवम् आयुर् अस्य न रिष्यते
vṛddhānnātivadejjātu na ca saṃpreṣayed api
nāsīnaḥ syātsthiteṣvevam āyur asya na riṣyate
- 21
न नग्नाम् ईक्षते नारीं न विद्वान्पुरुषान् अपि
मैथुनं सततं गुप्तम् आहारं च समाचरेत्
na nagnām īkṣate nārīṃ na vidvānpuruṣān api
maithunaṃ satataṃ guptam āhāraṃ ca samācaret
- 22
तीर्थानां गुरवस्तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचि
दर्शनानां परं ज्ञानं संतोषः परमं सुखम्
tīrthānāṃ guravastīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuci
darśanānāṃ paraṃ jñānaṃ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham
- 23
सायं प्रातश्च वृद्धानां शृणुयात्पुष्कला गिरः
श्रुतम् आप्नोति हि नरः सततं वृद्धसेवया
sāyaṃ prātaśca vṛddhānāṃ śṛṇuyātpuṣkalā giraḥ
śrutam āpnoti hi naraḥ satataṃ vṛddhasevayā
- 24
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिम् उद्धरेत्
यच्छेद्वाङ्मनसी नित्यम् इन्द्रियाणां च विभ्रमम्
svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇim uddharet
yacchedvāṅmanasī nityam indriyāṇāṃ ca vibhramam
- 25
संस्कृतं पायसं नित्यं यवागूं कृसरं हविः
अष्टकाः पितृदैवत्या वृद्धानाम् अभिपूजनम्
saṃskṛtaṃ pāyasaṃ nityaṃ yavāgūṃ kṛsaraṃ haviḥ
aṣṭakāḥ pitṛdaivatyā vṛddhānām abhipūjanam
- 26
श्मश्रुकर्मणि मङ्गल्यं क्षुतानाम् अभिनन्दनम्
व्याधितानां च सर्वेषाम् आयुषः प्रतिनन्दनम्
śmaśrukarmaṇi maṅgalyaṃ kṣutānām abhinandanam
vyādhitānāṃ ca sarveṣām āyuṣaḥ pratinandanam
- 27
न जातु त्वम् इति ब्रूयाद् आपन्नो ऽपि महत्तरम्
त्वंकारो वा वधो वेति विद्वत्सु न विशिष्यते
अवराणां समानानां शिष्याणां च समाचरेत्
na jātu tvam iti brūyād āpanno 'pi mahattaram
tvaṃkāro vā vadho veti vidvatsu na viśiṣyate
avarāṇāṃ samānānāṃ śiṣyāṇāṃ ca samācaret
- 28
पापम् आचक्षते नित्यं हृदयं पापकर्मिणाम्
ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने
pāpam ācakṣate nityaṃ hṛdayaṃ pāpakarmiṇām
jñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane
- 29
ज्ञानपूर्वं कृतं कर्म छादयन्ते ह्यसाधवः
न मां मनुष्याः पश्यन्ति न मां पश्यन्ति देवताः
पापेनाभिहतः पापः पापम् एवाभिजायते
jñānapūrvaṃ kṛtaṃ karma chādayante hyasādhavaḥ
na māṃ manuṣyāḥ paśyanti na māṃ paśyanti devatāḥ
pāpenābhihataḥ pāpaḥ pāpam evābhijāyate
- 30
यथा वार्धुषिको वृद्धिं देहभेदे प्रतीक्षते
धर्मेणापिहितं पापं धर्मम् एवाभिवर्धयेत्
yathā vārdhuṣiko vṛddhiṃ dehabhede pratīkṣate
dharmeṇāpihitaṃ pāpaṃ dharmam evābhivardhayet

