47 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
ये च गाः सम्प्रयच्छन्ति हुतशिष्टाशिनश्च ये
तेषां सत्राणि यज्ञाश्च नित्यम् एव युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
ye ca gāḥ samprayacchanti hutaśiṣṭāśinaśca ye
teṣāṃ satrāṇi yajñāśca nityam eva yudhiṣṭhira
- 2
ऋते दधिघृतेनेह न यज्ञः सम्प्रवर्तते
तेन यज्ञस्य यज्ञत्वम् अतोमूलं च लक्ष्यते
ṛte dadhighṛteneha na yajñaḥ sampravartate
tena yajñasya yajñatvam atomūlaṃ ca lakṣyate
- 3
दानानाम् अपि सर्वेषां गवां दानं प्रशस्यते
गावः श्रेष्ठाः पवित्राश्च पावनं ह्येतद् उत्तमम्
dānānām api sarveṣāṃ gavāṃ dānaṃ praśasyate
gāvaḥ śreṣṭhāḥ pavitrāśca pāvanaṃ hyetad uttamam
- 4
पुष्ट्यर्थम् एताः सेवेत शान्त्यर्थम् अपि चैव ह
पयो दधि घृतं यासां सर्वपापप्रमोचनम्
puṣṭyartham etāḥ seveta śāntyartham api caiva ha
payo dadhi ghṛtaṃ yāsāṃ sarvapāpapramocanam
- 5
गावस्तेजः परं प्रोक्तम् इह लोके परत्र च
न गोभ्यः परमं किंचित्पवित्रं पुरुषर्षभ
gāvastejaḥ paraṃ proktam iha loke paratra ca
na gobhyaḥ paramaṃ kiṃcitpavitraṃ puruṣarṣabha
- 6
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
पितामहस्य संवादम् इन्द्रस्य च युधिष्ठिर
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
pitāmahasya saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira
- 7
पराभूतेषु दैत्येषु शक्रे त्रिभुवनेश्वरे
प्रजाः समुदिताः सर्वाः सत्यधर्मपरायणाः
parābhūteṣu daityeṣu śakre tribhuvaneśvare
prajāḥ samuditāḥ sarvāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ
- 8
अथर्षयः सगन्धर्वाः किंनरोरगराक्षसाः
देवासुरसुपर्णाश्च प्रजानां पतयस्तथा
पर्युपासन्त कौरव्य कदाचिद्वै पितामहम्
atharṣayaḥ sagandharvāḥ kiṃnaroragarākṣasāḥ
devāsurasuparṇāśca prajānāṃ patayastathā
paryupāsanta kauravya kadācidvai pitāmaham
- 9
नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुहहाहुहू
दिव्यतानेषु गायन्तः पर्युपासन्त तं प्रभुम्
nāradaḥ parvataścaiva viśvāvasuhahāhuhū
divyatāneṣu gāyantaḥ paryupāsanta taṃ prabhum
- 10
तत्र दिव्यानि पुष्पाणि प्रावहत्पवनस्तथा
आजह्रुर् ऋतवश्चापि सुगन्धीनि पृथक्पृथक्
tatra divyāni puṣpāṇi prāvahatpavanastathā
ājahrur ṛtavaścāpi sugandhīni pṛthakpṛthak
- 11
तस्मिन्देवसमावाये सर्वभूतसमागमे
दिव्यवादित्रसंघुष्टे दिव्यस्त्रीचारणावृते
इन्द्रः पप्रच्छ देवेशम् अभिवाद्य प्रणम्य च
tasmindevasamāvāye sarvabhūtasamāgame
divyavāditrasaṃghuṣṭe divyastrīcāraṇāvṛte
indraḥ papraccha deveśam abhivādya praṇamya ca
- 12
देवानां भगवन्कस्माल्लोकेशानां पितामह
उपरिष्टाद्गवां लोक एतद् इच्छामि वेदितुम्
devānāṃ bhagavankasmāllokeśānāṃ pitāmaha
upariṣṭādgavāṃ loka etad icchāmi veditum
- 13
किं तपो ब्रह्मचर्यं वा गोभिः कृतम् इहेश्वर
देवानाम् उपरिष्टाद्यद्वसन्त्यरजसः सुखम्
kiṃ tapo brahmacaryaṃ vā gobhiḥ kṛtam iheśvara
devānām upariṣṭādyadvasantyarajasaḥ sukham
- 14
ततः प्रोवाच तं ब्रह्मा शक्रं बलनिसूदनम्
अवज्ञातास्त्वया नित्यं गावो बलनिसूदन
tataḥ provāca taṃ brahmā śakraṃ balanisūdanam
avajñātāstvayā nityaṃ gāvo balanisūdana
- 15
तेन त्वम् आसां माहात्म्यं न वेत्थ शृणु तत्प्रभो
गवां प्रभावं परमं माहात्म्यं च सुरर्षभ
tena tvam āsāṃ māhātmyaṃ na vettha śṛṇu tatprabho
gavāṃ prabhāvaṃ paramaṃ māhātmyaṃ ca surarṣabha
- 16
यज्ञाङ्गं कथिता गावो यज्ञ एव च वासव
एताभिश्चाप्यृते यज्ञो न प्रवर्तेत्कथंचन
yajñāṅgaṃ kathitā gāvo yajña eva ca vāsava
etābhiścāpyṛte yajño na pravartetkathaṃcana
- 17
धारयन्ति प्रजाश्चैव पयसा हविषा तथा
एतासां तनयाश्चापि कृषियोगम् उपासते
dhārayanti prajāścaiva payasā haviṣā tathā
etāsāṃ tanayāścāpi kṛṣiyogam upāsate
- 18
जनयन्ति च धान्यानि बीजानि विविधानि च
ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते हव्यं कव्यं च सर्वशः
janayanti ca dhānyāni bījāni vividhāni ca
tato yajñāḥ pravartante havyaṃ kavyaṃ ca sarvaśaḥ
- 19
पयो दधि घृतं चैव पुण्याश्चैताः सुराधिप
वहन्ति विविधान्भारान्क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः
payo dadhi ghṛtaṃ caiva puṇyāścaitāḥ surādhipa
vahanti vividhānbhārānkṣuttṛṣṇāparipīḍitāḥ
- 20
मुनींश्च धारयन्तीह प्रजाश्चैवापि कर्मणा
वासवाकूटवाहिन्यः कर्मणा सुकृतेन च
उपरिष्टात्ततो ऽस्माकं वसन्त्येताः सदैव हि
munīṃśca dhārayantīha prajāścaivāpi karmaṇā
vāsavākūṭavāhinyaḥ karmaṇā sukṛtena ca
upariṣṭāttato 'smākaṃ vasantyetāḥ sadaiva hi
- 21
एतत्ते कारणं शक्र निवासकृतम् अद्य वै
गवां देवोपरिष्टाद्धि समाख्यातं शतक्रतो
etatte kāraṇaṃ śakra nivāsakṛtam adya vai
gavāṃ devopariṣṭāddhi samākhyātaṃ śatakrato
- 22
एता हि वरदत्ताश्च वरदाश्चैव वासव
सौरभ्यः पुण्यकर्मिण्यः पावनाः शुभलक्षणाः
etā hi varadattāśca varadāścaiva vāsava
saurabhyaḥ puṇyakarmiṇyaḥ pāvanāḥ śubhalakṣaṇāḥ
- 23
यदर्थं गा गताश्चैव सौरभ्यः सुरसत्तम
तच्च मे शृणु कार्त्स्न्येन वदतो बलसूदन
yadarthaṃ gā gatāścaiva saurabhyaḥ surasattama
tacca me śṛṇu kārtsnyena vadato balasūdana
- 24
पुरा देवयुगे तात दैत्येन्द्रेषु महात्मसु
त्रींल्लोकान् अनुशासत्सु विष्णौ गर्भत्वम् आगते
purā devayuge tāta daityendreṣu mahātmasu
trīṃllokān anuśāsatsu viṣṇau garbhatvam āgate
- 25
अदित्यास्तप्यमानायास्तपो घोरं सुदुश्चरम्
पुत्रार्थम् अमरश्रेष्ठ पादेनैकेन नित्यदा
adityāstapyamānāyāstapo ghoraṃ suduścaram
putrārtham amaraśreṣṭha pādenaikena nityadā
- 26
तां तु दृष्ट्वा महादेवीं तप्यमानां महत्तपः
दक्षस्य दुहिता देवी सुरभिर्नाम नामतः
tāṃ tu dṛṣṭvā mahādevīṃ tapyamānāṃ mahattapaḥ
dakṣasya duhitā devī surabhirnāma nāmataḥ
- 27
अतप्यत तपो घोरं हृष्टा धर्मपरायणा
कैलासशिखरे रम्ये देवगन्धर्वसेविते
atapyata tapo ghoraṃ hṛṣṭā dharmaparāyaṇā
kailāsaśikhare ramye devagandharvasevite
- 28
व्यतिष्ठद् एकपादेन परमं योगम् आस्थिता
दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च
vyatiṣṭhad ekapādena paramaṃ yogam āsthitā
daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca
- 29
संतप्तास्तपसा तस्या देवाः सर्षिमहोरगाः
तत्र गत्वा मया सार्धं पर्युपासन्त तां शुभाम्
saṃtaptāstapasā tasyā devāḥ sarṣimahoragāḥ
tatra gatvā mayā sārdhaṃ paryupāsanta tāṃ śubhām
- 30
अथाहम् अब्रुवं तत्र देवीं तां तपसान्विताम्
किमर्थं तप्यते देवि तपो घोरम् अनिन्दिते
athāham abruvaṃ tatra devīṃ tāṃ tapasānvitām
kimarthaṃ tapyate devi tapo ghoram anindite

