26 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कां तु ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्ट्वा जनाधिप
कं वा कर्मोदयं मत्वा तान् अर्चसि महामते
yudhiṣṭhira uvāca
kāṃ tu brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā janādhipa
kaṃ vā karmodayaṃ matvā tān arcasi mahāmate
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
पवनस्य च संवादम् अर्जुनस्य च भारत
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
pavanasya ca saṃvādam arjunasya ca bhārata
- 3
सहस्रभुजभृच्छ्रीमान्कार्तवीर्यो ऽभवत्प्रभुः
अस्य लोकस्य सर्वस्य माहिष्मत्यां महाबलः
sahasrabhujabhṛcchrīmānkārtavīryo 'bhavatprabhuḥ
asya lokasya sarvasya māhiṣmatyāṃ mahābalaḥ
- 4
स तु रत्नाकरवतीं सद्वीपां सागराम्बराम्
शशास सर्वां पृथिवीं हैहयः सत्यविक्रमः
sa tu ratnākaravatīṃ sadvīpāṃ sāgarāmbarām
śaśāsa sarvāṃ pṛthivīṃ haihayaḥ satyavikramaḥ
- 5
स्ववित्तं तेन दत्तं तु दत्तात्रेयाय कारणे
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य विनयं श्रुतम् एव च
svavittaṃ tena dattaṃ tu dattātreyāya kāraṇe
kṣatradharmaṃ puraskṛtya vinayaṃ śrutam eva ca
- 6
आराधयामास च तं कृतवीर्यात्मजो मुनिम्
न्यमन्त्रयत संहृष्टः स द्विजश्च वरैस्त्रिभिः
ārādhayāmāsa ca taṃ kṛtavīryātmajo munim
nyamantrayata saṃhṛṣṭaḥ sa dvijaśca varaistribhiḥ
- 7
स वरैश्छन्दितस्तेन नृपो वचनम् अब्रवीत्
सहस्रबाहुर्भूयां वै चमूमध्ये गृहे ऽन्यथा
sa varaiśchanditastena nṛpo vacanam abravīt
sahasrabāhurbhūyāṃ vai camūmadhye gṛhe 'nyathā
- 8
मम बाहुसहस्रं तु पश्यन्तां सैनिका रणे
विक्रमेण महीं कृत्स्नां जयेयं विपुलव्रत
तां च धर्मेण सम्प्राप्य पालयेयम् अतन्द्रितः
mama bāhusahasraṃ tu paśyantāṃ sainikā raṇe
vikrameṇa mahīṃ kṛtsnāṃ jayeyaṃ vipulavrata
tāṃ ca dharmeṇa samprāpya pālayeyam atandritaḥ
- 9
चतुर्थं तु वरं याचे त्वाम् अहं द्विजसत्तम
तं ममानुग्रहकृते दातुम् अर्हस्य् अनिन्दित
अनुशासन्तु मां सन्तो मिथ्यावृत्तं तदाश्रयम्
caturthaṃ tu varaṃ yāce tvām ahaṃ dvijasattama
taṃ mamānugrahakṛte dātum arhasy anindita
anuśāsantu māṃ santo mithyāvṛttaṃ tadāśrayam
- 10
इत्युक्तः स द्विजः प्राह तथास्त्विति नराधिपम्
एवं समभवंस्तस्य वरास्ते दीप्ततेजसः
ityuktaḥ sa dvijaḥ prāha tathāstviti narādhipam
evaṃ samabhavaṃstasya varāste dīptatejasaḥ
- 11
ततः स रथम् आस्थाय ज्वलनार्कसमद्युतिः
अब्रवीद्वीर्यसंमोहात्को न्वस्ति सदृशो मया
वीर्यधैर्ययशःशौचैर्विक्रमेणौजसापि वा
tataḥ sa ratham āsthāya jvalanārkasamadyutiḥ
abravīdvīryasaṃmohātko nvasti sadṛśo mayā
vīryadhairyayaśaḥśaucairvikrameṇaujasāpi vā
- 12
तद्वाक्यान्ते चान्तरिक्षे वाग् उवाचाशरीरिणी
न त्वं मूढ विजानीषे ब्राह्मणं क्षत्रियाद्वरम्
सहितो ब्राह्मणेनेह क्षत्रियो रक्षति प्रजाः
tadvākyānte cāntarikṣe vāg uvācāśarīriṇī
na tvaṃ mūḍha vijānīṣe brāhmaṇaṃ kṣatriyādvaram
sahito brāhmaṇeneha kṣatriyo rakṣati prajāḥ
- 13
अर्जुन उवाच
कुर्यां भूतानि तुष्टो ऽहं क्रुद्धो नाशं तथा नये
कर्मणा मनसा वाचा न मत्तो ऽस्ति वरो द्विजः
arjuna uvāca
kuryāṃ bhūtāni tuṣṭo 'haṃ kruddho nāśaṃ tathā naye
karmaṇā manasā vācā na matto 'sti varo dvijaḥ
- 14
पूर्वो ब्रह्मोत्तरो वादो द्वितीयः क्षत्रियोत्तरः
त्वयोक्तौ यौ तु तौ हेतू विशेषस्त्वत्र दृश्यते
pūrvo brahmottaro vādo dvitīyaḥ kṣatriyottaraḥ
tvayoktau yau tu tau hetū viśeṣastvatra dṛśyate
- 15
ब्राह्मणाः संश्रिताः क्षत्रं न क्षत्रं ब्राह्मणाश्रितम्
श्रितान्ब्रह्मोपधा विप्राः खादन्ति क्षत्रियान्भुवि
brāhmaṇāḥ saṃśritāḥ kṣatraṃ na kṣatraṃ brāhmaṇāśritam
śritānbrahmopadhā viprāḥ khādanti kṣatriyānbhuvi
- 16
क्षत्रियेष्वाश्रितो धर्मः प्रजानां परिपालनम्
क्षत्राद्वृत्तिर्ब्राह्मणानां तैः कथं ब्राह्मणो वरः
kṣatriyeṣvāśrito dharmaḥ prajānāṃ paripālanam
kṣatrādvṛttirbrāhmaṇānāṃ taiḥ kathaṃ brāhmaṇo varaḥ
- 17
सर्वभूतप्रधानांस्तान्भैक्षवृत्तीन् अहं सदा
आत्मसंभावितान्विप्रान्स्थापयाम्यात्मनो वशे
sarvabhūtapradhānāṃstānbhaikṣavṛttīn ahaṃ sadā
ātmasaṃbhāvitānviprānsthāpayāmyātmano vaśe
- 18
कथितं ह्यनया सत्यं गायत्र्या कन्यया दिवि
विजेष्याम्यवशान्सर्वान्ब्राह्मणांश्चर्मवाससः
kathitaṃ hyanayā satyaṃ gāyatryā kanyayā divi
vijeṣyāmyavaśānsarvānbrāhmaṇāṃścarmavāsasaḥ
- 19
न च मां च्यावयेद्राष्ट्रात्त्रिषु लोकेषु कश्चन
देवो वा मानुषो वापि तस्माज्ज्येष्ठो द्विजाद् अहम्
na ca māṃ cyāvayedrāṣṭrāttriṣu lokeṣu kaścana
devo vā mānuṣo vāpi tasmājjyeṣṭho dvijād aham
- 20
अद्य ब्रह्मोत्तरं लोकं करिष्ये क्षत्रियोत्तरम्
न हि मे संयुगे कश्चित्सोढुम् उत्सहते बलम्
adya brahmottaraṃ lokaṃ kariṣye kṣatriyottaram
na hi me saṃyuge kaścitsoḍhum utsahate balam
- 21
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा वित्रस्ताभून्निशाचरी
अथैनम् अन्तरिक्षस्थस्ततो वायुर् अभाषत
arjunasya vacaḥ śrutvā vitrastābhūnniśācarī
athainam antarikṣasthastato vāyur abhāṣata
- 22
त्यजैनं कलुषं भावं ब्राह्मणेभ्यो नमस्कुरु
एतेषां कुर्वतः पापं राष्ट्रक्षोभो हि ते भवेत्
tyajainaṃ kaluṣaṃ bhāvaṃ brāhmaṇebhyo namaskuru
eteṣāṃ kurvataḥ pāpaṃ rāṣṭrakṣobho hi te bhavet
- 23
अथवा त्वां महीपाल शमयिष्यन्ति वै द्विजाः
निरसिष्यन्ति वा राष्ट्राद्धतोत्साहं महाबलाः
athavā tvāṃ mahīpāla śamayiṣyanti vai dvijāḥ
nirasiṣyanti vā rāṣṭrāddhatotsāhaṃ mahābalāḥ
- 24
तं राजा कस्त्वम् इत्याह ततस्तं प्राह मारुतः
वायुर्वै देवदूतो ऽस्मि हितं त्वां प्रब्रवीम्यहम्
taṃ rājā kastvam ityāha tatastaṃ prāha mārutaḥ
vāyurvai devadūto 'smi hitaṃ tvāṃ prabravīmyaham
- 25
अर्जुन उवाच
अहो त्वयाद्य विप्रेषु भक्तिरागः प्रदर्शितः
यादृशं पृथिवी भूतं तादृशं ब्रूहि वै द्विजम्
arjuna uvāca
aho tvayādya vipreṣu bhaktirāgaḥ pradarśitaḥ
yādṛśaṃ pṛthivī bhūtaṃ tādṛśaṃ brūhi vai dvijam
- 26
वायोर्वा सदृशं किंचिद्ब्रूहि त्वं ब्राह्मणोत्तमम्
अपां वै सदृशं ब्रूहि सूर्यस्य नभसो ऽपि वा
vāyorvā sadṛśaṃ kiṃcidbrūhi tvaṃ brāhmaṇottamam
apāṃ vai sadṛśaṃ brūhi sūryasya nabhaso 'pi vā

