45 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
केन संकल्पितं श्राद्धं कस्मिन्काले किमात्मकम्
भृग्वङ्गिरसके काले मुनिना कतरेण वा
yudhiṣṭhira uvāca
kena saṃkalpitaṃ śrāddhaṃ kasminkāle kimātmakam
bhṛgvaṅgirasake kāle muninā katareṇa vā
- 2
कानि श्राद्धेषु वर्ज्यानि तथा मूलफलानि च
धान्यजातिश्च का वर्ज्या तन्मे ब्रूहि पितामह
kāni śrāddheṣu varjyāni tathā mūlaphalāni ca
dhānyajātiśca kā varjyā tanme brūhi pitāmaha
- 3
भीष्म उवाच
यथा श्राद्धं सम्प्रवृत्तं यस्मिन्काले यदात्मकम्
येन संकल्पितं चैव तन्मे शृणु जनाधिप
bhīṣma uvāca
yathā śrāddhaṃ sampravṛttaṃ yasminkāle yadātmakam
yena saṃkalpitaṃ caiva tanme śṛṇu janādhipa
- 4
स्वायंभुवो ऽत्रिः कौरव्य परमर्षिः प्रतापवान्
तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृतः
svāyaṃbhuvo 'triḥ kauravya paramarṣiḥ pratāpavān
tasya vaṃśe mahārāja dattātreya iti smṛtaḥ
- 5
दत्तात्रेयस्य पुत्रो ऽभून्निमिर्नाम तपोधनः
निमेश्चाप्यभवत्पुत्रः श्रीमान्नाम श्रिया वृतः
dattātreyasya putro 'bhūnnimirnāma tapodhanaḥ
nimeścāpyabhavatputraḥ śrīmānnāma śriyā vṛtaḥ
- 6
पूर्णे वर्षसहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तपः
कालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागतः
pūrṇe varṣasahasrānte sa kṛtvā duṣkaraṃ tapaḥ
kāladharmaparītātmā nidhanaṃ samupāgataḥ
- 7
निमिस्तु कृत्वा शौचानि विधिदृष्टेन कर्मणा
संतापम् अगमत्तीव्रं पुत्रशोकपरायणः
nimistu kṛtvā śaucāni vidhidṛṣṭena karmaṇā
saṃtāpam agamattīvraṃ putraśokaparāyaṇaḥ
- 8
अथ कृत्वोपहार्याणि चतुर्दश्यां महामतिः
तम् एव गणयञ्शोकं विरात्रे प्रत्यबुध्यत
atha kṛtvopahāryāṇi caturdaśyāṃ mahāmatiḥ
tam eva gaṇayañśokaṃ virātre pratyabudhyata
- 9
तस्यासीत्प्रतिबुद्धस्य शोकेन पिहितात्मनः
मनः संहृत्य विषये बुद्धिर्विस्तरगामिनी
tasyāsītpratibuddhasya śokena pihitātmanaḥ
manaḥ saṃhṛtya viṣaye buddhirvistaragāminī
- 10
ततः संचिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः
यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च
tataḥ saṃcintayāmāsa śrāddhakalpaṃ samāhitaḥ
yāni tasyaiva bhojyāni mūlāni ca phalāni ca
- 11
उक्तानि यानि चान्यानि यानि चेष्टानि तस्य ह
तानि सर्वाणि मनसा विनिश्चित्य तपोधनः
uktāni yāni cānyāni yāni ceṣṭāni tasya ha
tāni sarvāṇi manasā viniścitya tapodhanaḥ
- 12
अमावास्यां महाप्राज्ञ विप्रान् आनाय्य पूजितान्
दक्षिणावर्तिकाः सर्वा बृसीः स्वयम् अथाकरोत्
amāvāsyāṃ mahāprājña viprān ānāyya pūjitān
dakṣiṇāvartikāḥ sarvā bṛsīḥ svayam athākarot
- 13
सप्त विप्रांस्ततो भोज्ये युगपत्समुपानयत्
ऋते च लवणं भोज्यं श्यामाकान्नं ददौ प्रभुः
sapta viprāṃstato bhojye yugapatsamupānayat
ṛte ca lavaṇaṃ bhojyaṃ śyāmākānnaṃ dadau prabhuḥ
- 14
दक्षिणाग्रास्ततो दर्भा विष्टरेषु निवेशिताः
पादयोश्चैव विप्राणां ये त्वन्नम् उपभुञ्जते
dakṣiṇāgrāstato darbhā viṣṭareṣu niveśitāḥ
pādayoścaiva viprāṇāṃ ye tvannam upabhuñjate
- 15
कृत्वा च दक्षिणाग्रान्वै दर्भान्सुप्रयतः शुचिः
प्रददौ श्रीमते पिण्डं नामगोत्रम् उदाहरन्
kṛtvā ca dakṣiṇāgrānvai darbhānsuprayataḥ śuciḥ
pradadau śrīmate piṇḍaṃ nāmagotram udāharan
- 16
तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसंकरम् आत्मनः
पश्चात्तापेन महता तप्यमानो ऽभ्यचिन्तयत्
tatkṛtvā sa muniśreṣṭho dharmasaṃkaram ātmanaḥ
paścāttāpena mahatā tapyamāno 'bhyacintayat
- 17
अकृतं मुनिभिः पूर्वं किं मयैतद् अनुष्ठितम्
कथं नु शापेन न मां दहेयुर्ब्राह्मणा इति
akṛtaṃ munibhiḥ pūrvaṃ kiṃ mayaitad anuṣṭhitam
kathaṃ nu śāpena na māṃ daheyurbrāhmaṇā iti
- 18
ततः संचिन्तयामास वंशकर्तारम् आत्मनः
ध्यातमात्रस्तथा चात्रिर् आजगाम तपोधनः
tataḥ saṃcintayāmāsa vaṃśakartāram ātmanaḥ
dhyātamātrastathā cātrir ājagāma tapodhanaḥ
- 19
अथात्रिस्तं तथा दृष्ट्वा पुत्रशोकेन कर्शितम्
भृशम् आश्वासयामास वाग्भिर् इष्टाभिर् अव्ययः
athātristaṃ tathā dṛṣṭvā putraśokena karśitam
bhṛśam āśvāsayāmāsa vāgbhir iṣṭābhir avyayaḥ
- 20
निमे संकल्पितस्ते ऽयं पितृयज्ञस्तपोधनः
मा ते भूद्भीः पूर्वदृष्टो धर्मो ऽयं ब्रह्मणा स्वयम्
nime saṃkalpitaste 'yaṃ pitṛyajñastapodhanaḥ
mā te bhūdbhīḥ pūrvadṛṣṭo dharmo 'yaṃ brahmaṇā svayam
- 21
सो ऽयं स्वयंभुविहितो धर्मः संकल्पितस्त्वया
ऋते स्वयंभुवः को ऽन्यः श्राद्धेयं विधिम् आहरेत्
so 'yaṃ svayaṃbhuvihito dharmaḥ saṃkalpitastvayā
ṛte svayaṃbhuvaḥ ko 'nyaḥ śrāddheyaṃ vidhim āharet
- 22
आख्यास्यामि च ते भूयः श्राद्धेयं विधिम् उत्तमम्
स्वयंभुविहितं पुत्र तत्कुरुष्व निबोध मे
ākhyāsyāmi ca te bhūyaḥ śrāddheyaṃ vidhim uttamam
svayaṃbhuvihitaṃ putra tatkuruṣva nibodha me
- 23
कृत्वाग्निकरणं पूर्वं मन्त्रपूर्वं तपोधन
ततो ऽर्यम्णे च सोमाय वरुणाय च नित्यशः
kṛtvāgnikaraṇaṃ pūrvaṃ mantrapūrvaṃ tapodhana
tato 'ryamṇe ca somāya varuṇāya ca nityaśaḥ
- 24
विश्वेदेवाश्च ये नित्यं पितृभिः सह गोचराः
तेभ्यः संकल्पिता भागाः स्वयम् एव स्वयंभुवा
viśvedevāśca ye nityaṃ pitṛbhiḥ saha gocarāḥ
tebhyaḥ saṃkalpitā bhāgāḥ svayam eva svayaṃbhuvā
- 25
स्तोतव्या चेह पृथिवी निवापस्येह धारिणी
वैष्णवी काश्यपी चेति तथैवेहाक्षयेति च
stotavyā ceha pṛthivī nivāpasyeha dhāriṇī
vaiṣṇavī kāśyapī ceti tathaivehākṣayeti ca
- 26
उदकानयने चैव स्तोतव्यो वरुणो विभुः
ततो ऽग्निश्चैव सोमश्च आप्याय्याविह ते ऽनघ
udakānayane caiva stotavyo varuṇo vibhuḥ
tato 'gniścaiva somaśca āpyāyyāviha te 'nagha
- 27
देवास्तु पितरो नाम निर्मिता वै स्वयंभुवा
ऊष्मपाः सुमहाभागास्तेषां भागाः प्रकल्पिताः
devāstu pitaro nāma nirmitā vai svayaṃbhuvā
ūṣmapāḥ sumahābhāgāsteṣāṃ bhāgāḥ prakalpitāḥ
- 28
ते श्राद्धेनार्च्यमाना वै विमुच्यन्ते ह किल्बिषात्
सप्तकः पितृवंशस्तु पूर्वदृष्टः स्वयंभुवा
te śrāddhenārcyamānā vai vimucyante ha kilbiṣāt
saptakaḥ pitṛvaṃśastu pūrvadṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā
- 29
विश्वे चाग्निमुखा देवाः संख्याताः पूर्वम् एव ते
तेषां नामानि वक्ष्यामि भागार्हाणां महात्मनाम्
viśve cāgnimukhā devāḥ saṃkhyātāḥ pūrvam eva te
teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi bhāgārhāṇāṃ mahātmanām
- 30
सहः कृतिर्विपाप्मा च पुण्यकृत्पावनस्तथा
ग्राम्निः क्षेमः समूहश्च दिव्यसानुस्तथैव च
sahaḥ kṛtirvipāpmā ca puṇyakṛtpāvanastathā
grāmniḥ kṣemaḥ samūhaśca divyasānustathaiva ca

