76 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
अहिंसा परमो धर्म इत्युक्तं बहुशस्त्वया
श्राद्धेषु च भवान् आह पितॄन् आमिषकाङ्क्षिणः
yudhiṣṭhira uvāca
ahiṃsā paramo dharma ityuktaṃ bahuśastvayā
śrāddheṣu ca bhavān āha pitṝn āmiṣakāṅkṣiṇaḥ
- 2
मांसैर्बहुविधैः प्रोक्तस्त्वया श्राद्धविधिः पुरा
अहत्वा च कुतो मांसम् एवम् एतद्विरुध्यते
māṃsairbahuvidhaiḥ proktastvayā śrāddhavidhiḥ purā
ahatvā ca kuto māṃsam evam etadvirudhyate
- 3
जातो नः संशयो धर्मे मांसस्य परिवर्जने
दोषो भक्षयतः कः स्यात्कश्चाभक्षयतो गुणः
jāto naḥ saṃśayo dharme māṃsasya parivarjane
doṣo bhakṣayataḥ kaḥ syātkaścābhakṣayato guṇaḥ
- 4
हत्वा भक्षयतो वापि परेणोपहृतस्य वा
हन्याद्वा यः परस्यार्थे क्रीत्वा वा भक्षयेन्नरः
hatvā bhakṣayato vāpi pareṇopahṛtasya vā
hanyādvā yaḥ parasyārthe krītvā vā bhakṣayennaraḥ
- 5
एतद् इच्छामि तत्त्वेन कथ्यमानं त्वयानघ
निश्चयेन चिकीर्षामि धर्मम् एतं सनातनम्
etad icchāmi tattvena kathyamānaṃ tvayānagha
niścayena cikīrṣāmi dharmam etaṃ sanātanam
- 6
कथम् आयुर् अवाप्नोति कथं भवति सत्त्ववान्
कथम् अव्यङ्गताम् एति लक्षण्यो जायते कथम्
katham āyur avāpnoti kathaṃ bhavati sattvavān
katham avyaṅgatām eti lakṣaṇyo jāyate katham
- 7
भीष्म उवाच
मांसस्य भक्षणे राजन्यो ऽधर्मः कुरुपुंगव
तं मे शृणु यथातत्त्वं यश्चास्य विधिर् उत्तमः
bhīṣma uvāca
māṃsasya bhakṣaṇe rājanyo 'dharmaḥ kurupuṃgava
taṃ me śṛṇu yathātattvaṃ yaścāsya vidhir uttamaḥ
- 8
रूपम् अव्यङ्गताम् आयुर्बुद्धिं सत्त्वं बलं स्मृतिम्
प्राप्तुकामैर्नरैर्हिंसा वर्जिता वै कृतात्मभिः
rūpam avyaṅgatām āyurbuddhiṃ sattvaṃ balaṃ smṛtim
prāptukāmairnarairhiṃsā varjitā vai kṛtātmabhiḥ
- 9
ऋषीणाम् अत्र संवादो बहुशः कुरुपुंगव
बभूव तेषां तु मतं यत्तच्छृणु युधिष्ठिर
ṛṣīṇām atra saṃvādo bahuśaḥ kurupuṃgava
babhūva teṣāṃ tu mataṃ yattacchṛṇu yudhiṣṭhira
- 10
यो यजेताश्वमेधेन मासि मासि यतव्रतः
वर्जयेन्मधु मांसं च समम् एतद्युधिष्ठिर
yo yajetāśvamedhena māsi māsi yatavrataḥ
varjayenmadhu māṃsaṃ ca samam etadyudhiṣṭhira
- 11
सप्तर्षयो वालखिल्यास्तथैव च मरीचिपाः
अमांसभक्षणं राजन्प्रशंसन्ति मनीषिणः
saptarṣayo vālakhilyāstathaiva ca marīcipāḥ
amāṃsabhakṣaṇaṃ rājanpraśaṃsanti manīṣiṇaḥ
- 12
न भक्षयति यो मांसं न हन्यान्न च घातयेत्
तं मित्रं सर्वभूतानां मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत्
na bhakṣayati yo māṃsaṃ na hanyānna ca ghātayet
taṃ mitraṃ sarvabhūtānāṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt
- 13
अधृष्यः सर्वभूतानां विश्वास्यः सर्वजन्तुषु
साधूनां संमतो नित्यं भवेन्मांसस्य वर्जनात्
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ viśvāsyaḥ sarvajantuṣu
sādhūnāṃ saṃmato nityaṃ bhavenmāṃsasya varjanāt
- 14
स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुम् इच्छति
नारदः प्राह धर्मात्मा नियतं सो ऽवसीदति
svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitum icchati
nāradaḥ prāha dharmātmā niyataṃ so 'vasīdati
- 15
ददाति यजते चापि तपस्वी च भवत्यपि
मधुमांसनिवृत्त्येति प्राहैवं स बृहस्पतिः
dadāti yajate cāpi tapasvī ca bhavatyapi
madhumāṃsanivṛttyeti prāhaivaṃ sa bṛhaspatiḥ
- 16
मासि मास्यश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः
न खादति च यो मांसं समम् एतन्मतं मम
māsi māsyaśvamedhena yo yajeta śataṃ samāḥ
na khādati ca yo māṃsaṃ samam etanmataṃ mama
- 17
सदा यजति सत्रेण सदा दानं प्रयच्छति
सदा तपस्वी भवति मधुमांसस्य वर्जनात्
sadā yajati satreṇa sadā dānaṃ prayacchati
sadā tapasvī bhavati madhumāṃsasya varjanāt
- 18
सर्वे वेदा न तत्कुर्युः सर्वयज्ञाश्च भारत
यो भक्षयित्वा मांसानि पश्चाद् अपि निवर्तते
sarve vedā na tatkuryuḥ sarvayajñāśca bhārata
yo bhakṣayitvā māṃsāni paścād api nivartate
- 19
दुष्करं हि रसज्ञेन मांसस्य परिवर्जनम्
चर्तुं व्रतम् इदं श्रेष्ठं सर्वप्राण्यभयप्रदम्
duṣkaraṃ hi rasajñena māṃsasya parivarjanam
cartuṃ vratam idaṃ śreṣṭhaṃ sarvaprāṇyabhayapradam
- 20
सर्वभूतेषु यो विद्वान्ददात्यभयदक्षिणाम्
दाता भवति लोके स प्राणानां नात्र संशयः
sarvabhūteṣu yo vidvāndadātyabhayadakṣiṇām
dātā bhavati loke sa prāṇānāṃ nātra saṃśayaḥ
- 21
एवं वै परमं धर्मं प्रशंसन्ति मनीषिणः
प्राणा यथात्मनो ऽभीष्टा भूतानाम् अपि ते तथा
evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ praśaṃsanti manīṣiṇaḥ
prāṇā yathātmano 'bhīṣṭā bhūtānām api te tathā
- 22
आत्मौपम्येन गन्तव्यं बुद्धिमद्भिर्महात्मभिः
मृत्युतो भयम् अस्तीति विदुषां भूतिम् इच्छताम्
ātmaupamyena gantavyaṃ buddhimadbhirmahātmabhiḥ
mṛtyuto bhayam astīti viduṣāṃ bhūtim icchatām
- 23
किं पुनर्हन्यमानानां तरसा जीवितार्थिनाम्
अरोगाणाम् अपापानां पापैर्मांसोपजीविभिः
kiṃ punarhanyamānānāṃ tarasā jīvitārthinām
arogāṇām apāpānāṃ pāpairmāṃsopajīvibhiḥ
- 24
तस्माद्विद्धि महाराज मांसस्य परिवर्जनम्
धर्मस्यायतनं श्रेष्ठं स्वर्गस्य च सुखस्य च
tasmādviddhi mahārāja māṃsasya parivarjanam
dharmasyāyatanaṃ śreṣṭhaṃ svargasya ca sukhasya ca
- 25
अहिंसा परमो धर्मस्तथाहिंसा परं तपः
अहिंसा परमं सत्यं ततो धर्मः प्रवर्तते
ahiṃsā paramo dharmastathāhiṃsā paraṃ tapaḥ
ahiṃsā paramaṃ satyaṃ tato dharmaḥ pravartate
- 26
न हि मांसं तृणात्काष्ठाद् उपलाद्वापि जायते
हत्वा जन्तुं ततो मांसं तस्माद्दोषो ऽस्य भक्षणे
na hi māṃsaṃ tṛṇātkāṣṭhād upalādvāpi jāyate
hatvā jantuṃ tato māṃsaṃ tasmāddoṣo 'sya bhakṣaṇe
- 27
स्वाहास्वधामृतभुजो देवाः सत्यार्जवप्रियाः
क्रव्यादान्राक्षसान्विद्धि जिह्मानृतपरायणान्
svāhāsvadhāmṛtabhujo devāḥ satyārjavapriyāḥ
kravyādānrākṣasānviddhi jihmānṛtaparāyaṇān
- 28
कान्तारेष्वथ घोरेषु दुर्गेषु गहनेषु च
रात्रावहनि संध्यासु चत्वरेषु सभासु च
अमांसभक्षणे राजन्भयम् अन्ते न गच्छति
kāntāreṣvatha ghoreṣu durgeṣu gahaneṣu ca
rātrāvahani saṃdhyāsu catvareṣu sabhāsu ca
amāṃsabhakṣaṇe rājanbhayam ante na gacchati
- 29
यदि चेत्खादको न स्यान्न तदा घातको भवेत्
घातकः खादकार्थाय तं घातयति वै नरः
yadi cetkhādako na syānna tadā ghātako bhavet
ghātakaḥ khādakārthāya taṃ ghātayati vai naraḥ
- 30
अभक्ष्यम् एतद् इति वा इति हिंसा निवर्तते
खादकार्थम् अतो हिंसा मृगादीनां प्रवर्तते
abhakṣyam etad iti vā iti hiṃsā nivartate
khādakārtham ato hiṃsā mṛgādīnāṃ pravartate

