47 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कीदृशेभ्यः प्रदातव्यं भवेच्छ्राद्धं पितामह
द्विजेभ्यः कुरुशार्दूल तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि
yudhiṣṭhira uvāca
kīdṛśebhyaḥ pradātavyaṃ bhavecchrāddhaṃ pitāmaha
dvijebhyaḥ kuruśārdūla tanme vyākhyātum arhasi
- 2
भीष्म उवाच
ब्राह्मणान्न परीक्षेत क्षत्रियो दानधर्मवित्
दैवे कर्मणि पित्र्ये तु न्याय्यम् आहुः परीक्षणम्
bhīṣma uvāca
brāhmaṇānna parīkṣeta kṣatriyo dānadharmavit
daive karmaṇi pitrye tu nyāyyam āhuḥ parīkṣaṇam
- 3
देवताः पूजयन्तीह दैवेनैवेह तेजसा
उपेत्य तस्माद्देवेभ्यः सर्वेभ्यो दापयेन्नरः
devatāḥ pūjayantīha daivenaiveha tejasā
upetya tasmāddevebhyaḥ sarvebhyo dāpayennaraḥ
- 4
श्राद्धे त्वथ महाराज परीक्षेद्ब्राह्मणान्बुधः
कुलशीलवयोरूपैर्विद्ययाभिजनेन च
śrāddhe tvatha mahārāja parīkṣedbrāhmaṇānbudhaḥ
kulaśīlavayorūpairvidyayābhijanena ca
- 5
एषाम् अन्ये पङ्क्तिदूषास्तथान्ये पङ्क्तिपावनाः
अपाङ्क्तेयास्तु ये राजन्कीर्तयिष्यामि ताञ्शृणु
eṣām anye paṅktidūṣāstathānye paṅktipāvanāḥ
apāṅkteyāstu ye rājankīrtayiṣyāmi tāñśṛṇu
- 6
कितवो भ्रूणहा यक्ष्मी पशुपालो निराकृतिः
ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको गायनः सर्वविक्रयी
kitavo bhrūṇahā yakṣmī paśupālo nirākṛtiḥ
grāmapreṣyo vārdhuṣiko gāyanaḥ sarvavikrayī
- 7
अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी
सामुद्रिको राजभृत्यस्तैलिकः कूटकारकः
agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī
sāmudriko rājabhṛtyastailikaḥ kūṭakārakaḥ
- 8
पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे
अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति
pitrā vivadamānaśca yasya copapatirgṛhe
abhiśastastathā stenaḥ śilpaṃ yaścopajīvati
- 9
पर्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक्पारदारिकः
अव्रतानाम् उपाध्यायः काण्डपृष्ठस्तथैव च
parvakāraśca sūcī ca mitradhrukpāradārikaḥ
avratānām upādhyāyaḥ kāṇḍapṛṣṭhastathaiva ca
- 10
श्वभिर्यश्च परिक्रामेद्यः शुना दष्ट एव च
परिवित्तिश्च यश्च स्याद्दुश्चर्मा गुरुतल्पगः
कुशीलवो देवलको नक्षत्रैर्यश्च जीवति
śvabhiryaśca parikrāmedyaḥ śunā daṣṭa eva ca
parivittiśca yaśca syādduścarmā gurutalpagaḥ
kuśīlavo devalako nakṣatrairyaśca jīvati
- 11
एतान् इह विजानीयाद् अपाङ्क्तेयान्द्विजाधमान्
शूद्राणाम् उपदेशं च ये कुर्वन्त्यल्पचेतसः
etān iha vijānīyād apāṅkteyāndvijādhamān
śūdrāṇām upadeśaṃ ca ye kurvantyalpacetasaḥ
- 12
षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री यावत्प्रपश्यति
पङ्क्त्यां समुपविष्टायां तावद्दूषयते नृप
ṣaṣṭiṃ kāṇaḥ śataṃ ṣaṇḍhaḥ śvitrī yāvatprapaśyati
paṅktyāṃ samupaviṣṭāyāṃ tāvaddūṣayate nṛpa
- 13
यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः
सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते सर्वं विद्यात्तद् आसुरम्
yadveṣṭitaśirā bhuṅkte yadbhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ
sopānatkaśca yadbhuṅkte sarvaṃ vidyāttad āsuram
- 14
असूयता च यद्दत्तं यच्च श्रद्धाविवर्जितम्
सर्वं तद् असुरेन्द्राय ब्रह्मा भागम् अकल्पयत्
asūyatā ca yaddattaṃ yacca śraddhāvivarjitam
sarvaṃ tad asurendrāya brahmā bhāgam akalpayat
- 15
श्वानश्च पङ्क्तिदूषाश्च नावेक्षेरन्कथंचन
तस्मात्परिवृते दद्यात्तिलांश्चान्ववकीरयेत्
śvānaśca paṅktidūṣāśca nāvekṣerankathaṃcana
tasmātparivṛte dadyāttilāṃścānvavakīrayet
- 16
तिलादाने च क्रव्यादा ये च क्रोधवशा गणाः
यातुधानाः पिशाचाश्च विप्रलुम्पन्ति तद्धविः
tilādāne ca kravyādā ye ca krodhavaśā gaṇāḥ
yātudhānāḥ piśācāśca vipralumpanti taddhaviḥ
- 17
यावद्ध्यपङ्क्त्यः पङ्क्त्यां वै भुञ्जानान् अनुपश्यति
तावत्फलाद्भ्रंशयति दातारं तस्य बालिशम्
yāvaddhyapaṅktyaḥ paṅktyāṃ vai bhuñjānān anupaśyati
tāvatphalādbhraṃśayati dātāraṃ tasya bāliśam
- 18
इमे तु भरतश्रेष्ठ विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः
ये त्वतस्तान्प्रवक्ष्यामि परीक्षस्वेह तान्द्विजान्
ime tu bharataśreṣṭha vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ
ye tvatastānpravakṣyāmi parīkṣasveha tāndvijān
- 19
वेदविद्याव्रतस्नाता ब्राह्मणाः सर्व एव हि
पाङ्क्तेयान्यांस्तु वक्ष्यामि ज्ञेयास्ते पङ्क्तिपावनाः
vedavidyāvratasnātā brāhmaṇāḥ sarva eva hi
pāṅkteyānyāṃstu vakṣyāmi jñeyāste paṅktipāvanāḥ
- 20
त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित्
ब्रह्मदेयानुसंतानश्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः
triṇāciketaḥ pañcāgnistrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit
brahmadeyānusaṃtānaśchandogo jyeṣṭhasāmagaḥ
- 21
मातापित्रोर्यश्च वश्यः श्रोत्रियो दशपूरुषः
ऋतुकालाभिगामी च धर्मपत्नीषु यः सदा
वेदविद्याव्रतस्नातो विप्रः पङ्क्तिं पुनात्युत
mātāpitroryaśca vaśyaḥ śrotriyo daśapūruṣaḥ
ṛtukālābhigāmī ca dharmapatnīṣu yaḥ sadā
vedavidyāvratasnāto vipraḥ paṅktiṃ punātyuta
- 22
अथर्वशिरसो ऽध्येता ब्रह्मचारी यतव्रतः
सत्यवादी धर्मशीलः स्वकर्मनिरतश्च यः
atharvaśiraso 'dhyetā brahmacārī yatavrataḥ
satyavādī dharmaśīlaḥ svakarmanirataśca yaḥ
- 23
ये च पुण्येषु तीर्थेषु अभिषेककृतश्रमाः
मखेषु च समन्त्रेषु भवन्त्यवभृथाप्लुताः
ye ca puṇyeṣu tīrtheṣu abhiṣekakṛtaśramāḥ
makheṣu ca samantreṣu bhavantyavabhṛthāplutāḥ
- 24
अक्रोधना अचपलाः क्षान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः
सर्वभूतहिता ये च श्राद्धेष्वेतान्निमन्त्रयेत्
एतेषु दत्तम् अक्षय्यम् एते वै पङ्क्तिपावनाः
akrodhanā acapalāḥ kṣāntā dāntā jitendriyāḥ
sarvabhūtahitā ye ca śrāddheṣvetānnimantrayet
eteṣu dattam akṣayyam ete vai paṅktipāvanāḥ
- 25
इमे परे महाराज विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः
यतयो मोक्षधर्मज्ञा योगाः सुचरितव्रताः
ime pare mahārāja vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ
yatayo mokṣadharmajñā yogāḥ sucaritavratāḥ
- 26
ये चेतिहासं प्रयताः श्रावयन्ति द्विजोत्तमान्
ये च भाष्यविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः
ye cetihāsaṃ prayatāḥ śrāvayanti dvijottamān
ye ca bhāṣyavidaḥ kecidye ca vyākaraṇe ratāḥ
- 27
अधीयते पुराणं ये धर्मशास्त्राण्यथापि च
अधीत्य च यथान्यायं विधिवत्तस्य कारिणः
adhīyate purāṇaṃ ye dharmaśāstrāṇyathāpi ca
adhītya ca yathānyāyaṃ vidhivattasya kāriṇaḥ
- 28
उपपन्नो गुरुकुले सत्यवादी सहस्रदः
अग्र्यः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च
upapanno gurukule satyavādī sahasradaḥ
agryaḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca
- 29
यावद् एते प्रपश्यन्ति पङ्क्त्यास्तावत्पुनन्त्युत
ततो हि पावनात्पङ्क्त्याः पङ्क्तिपावन उच्यते
yāvad ete prapaśyanti paṅktyāstāvatpunantyuta
tato hi pāvanātpaṅktyāḥ paṅktipāvana ucyate
- 30
क्रोशाद् अर्धतृतीयात्तु पावयेद् एक एव हि
ब्रह्मदेयानुसंतान इति ब्रह्मविदो विदुः
krośād ardhatṛtīyāttu pāvayed eka eva hi
brahmadeyānusaṃtāna iti brahmavido viduḥ

