64 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
श्रुतं मे महद् आख्यानम् एतत्कुरुकुलोद्वह
सुदुष्प्रापं ब्रवीषि त्वं ब्राह्मण्यं वदतां वर
yudhiṣṭhira uvāca
śrutaṃ me mahad ākhyānam etatkurukulodvaha
suduṣprāpaṃ bravīṣi tvaṃ brāhmaṇyaṃ vadatāṃ vara
- 2
विश्वामित्रेण च पुरा ब्राह्मण्यं प्राप्तम् इत्युत
श्रूयते वदसे तच्च दुष्प्रापम् इति सत्तम
viśvāmitreṇa ca purā brāhmaṇyaṃ prāptam ityuta
śrūyate vadase tacca duṣprāpam iti sattama
- 3
वीतहव्यश्च राजर्षिः श्रुतो मे विप्रतां गतः
तद् एव तावद्गाङ्गेय श्रोतुम् इच्छाम्यहं विभो
vītahavyaśca rājarṣiḥ śruto me vipratāṃ gataḥ
tad eva tāvadgāṅgeya śrotum icchāmyahaṃ vibho
- 4
स केन कर्मणा प्राप्तो ब्राह्मण्यं राजसत्तम
वरेण तपसा वापि तन्मे व्याख्यातुम् अर्हति
sa kena karmaṇā prāpto brāhmaṇyaṃ rājasattama
vareṇa tapasā vāpi tanme vyākhyātum arhati
- 5
भीष्म उवाच
शृणु राजन्यथा राजा वीतहव्यो महायशाः
क्षत्रियः सन्पुनः प्राप्तो ब्राह्मण्यं लोकसत्कृतम्
bhīṣma uvāca
śṛṇu rājanyathā rājā vītahavyo mahāyaśāḥ
kṣatriyaḥ sanpunaḥ prāpto brāhmaṇyaṃ lokasatkṛtam
- 6
मनोर्महात्मनस्तात प्रजाधर्मेण शासतः
बभूव पुत्रो धर्मात्मा शर्यातिर् इति विश्रुतः
manormahātmanastāta prajādharmeṇa śāsataḥ
babhūva putro dharmātmā śaryātir iti viśrutaḥ
- 7
तस्यान्ववाये द्वौ राजन्राजानौ संबभूवतुः
हेहयस्तालजङ्घश्च वत्सेषु जयतां वर
tasyānvavāye dvau rājanrājānau saṃbabhūvatuḥ
hehayastālajaṅghaśca vatseṣu jayatāṃ vara
- 8
हेहयस्य तु पुत्राणां दशसु स्त्रीषु भारत
शतं बभूव प्रख्यातं शूराणाम् अनिवर्तिनाम्
hehayasya tu putrāṇāṃ daśasu strīṣu bhārata
śataṃ babhūva prakhyātaṃ śūrāṇām anivartinām
- 9
तुल्यरूपप्रभावाणां विदुषां युद्धशालिनाम्
धनुर्वेदे च वेदे च सर्वत्रैव कृतश्रमाः
tulyarūpaprabhāvāṇāṃ viduṣāṃ yuddhaśālinām
dhanurvede ca vede ca sarvatraiva kṛtaśramāḥ
- 10
काशिष्वपि नृपो राजन्दिवोदासपितामहः
हर्यश्व इति विख्यातो बभूव जयतां वरः
kāśiṣvapi nṛpo rājandivodāsapitāmahaḥ
haryaśva iti vikhyāto babhūva jayatāṃ varaḥ
- 11
स वीतहव्यदायादैर् आगत्य पुरुषर्षभ
गङ्गायमुनयोर्मध्ये संग्रामे विनिपातितः
sa vītahavyadāyādair āgatya puruṣarṣabha
gaṅgāyamunayormadhye saṃgrāme vinipātitaḥ
- 12
तं तु हत्वा नरवरं हेहयास्ते महारथाः
प्रतिजग्मुः पुरीं रम्यां वत्सानाम् अकुतोभयाः
taṃ tu hatvā naravaraṃ hehayāste mahārathāḥ
pratijagmuḥ purīṃ ramyāṃ vatsānām akutobhayāḥ
- 13
हर्यश्वस्य तु दायादः काशिराजो ऽभ्यषिच्यत
सुदेवो देवसंकाशः साक्षाद्धर्म इवापरः
haryaśvasya tu dāyādaḥ kāśirājo 'bhyaṣicyata
sudevo devasaṃkāśaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ
- 14
स पालयन्न् एव महीं धर्मात्मा काशिनन्दनः
तैर्वीतहव्यैर् आगत्य युधि सर्वैर्विनिर्जितः
sa pālayann eva mahīṃ dharmātmā kāśinandanaḥ
tairvītahavyair āgatya yudhi sarvairvinirjitaḥ
- 15
तम् अप्याजौ विनिर्जित्य प्रतिजग्मुर्यथागतम्
सौदेविस्त्वथ काशीशो दिवोदासो ऽभ्यषिच्यत
tam apyājau vinirjitya pratijagmuryathāgatam
saudevistvatha kāśīśo divodāso 'bhyaṣicyata
- 16
दिवोदासस्तु विज्ञाय वीर्यं तेषां महात्मनाम्
वाराणसीं महातेजा निर्ममे शक्रशासनात्
divodāsastu vijñāya vīryaṃ teṣāṃ mahātmanām
vārāṇasīṃ mahātejā nirmame śakraśāsanāt
- 17
विप्रक्षत्रियसंबाधां वैश्यशूद्रसमाकुलाम्
नैकद्रव्योच्चयवतीं समृद्धविपणापणाम्
viprakṣatriyasaṃbādhāṃ vaiśyaśūdrasamākulām
naikadravyoccayavatīṃ samṛddhavipaṇāpaṇām
- 18
गङ्गाया उत्तरे कूले वप्रान्ते राजसत्तम
गोमत्या दक्षिणे चैव शक्रस्येवामरावतीम्
gaṅgāyā uttare kūle vaprānte rājasattama
gomatyā dakṣiṇe caiva śakrasyevāmarāvatīm
- 19
तत्र तं राजशार्दूलं निवसन्तं महीपतिम्
आगत्य हेहया भूयः पर्यधावन्त भारत
tatra taṃ rājaśārdūlaṃ nivasantaṃ mahīpatim
āgatya hehayā bhūyaḥ paryadhāvanta bhārata
- 20
स निष्पत्य ददौ युद्धं तेभ्यो राजा महाबलः
देवासुरसमं घोरं दिवोदासो महाद्युतिः
sa niṣpatya dadau yuddhaṃ tebhyo rājā mahābalaḥ
devāsurasamaṃ ghoraṃ divodāso mahādyutiḥ
- 21
स तु युद्धे महाराज दिनानां दशतीर्दश
हतवाहनभूयिष्ठस्ततो दैन्यम् उपागमत्
sa tu yuddhe mahārāja dinānāṃ daśatīrdaśa
hatavāhanabhūyiṣṭhastato dainyam upāgamat
- 22
हतयोधस्ततो राजन्क्षीणकोशश्च भूमिपः
दिवोदासः पुरीं हित्वा पलायनपरो ऽभवत्
hatayodhastato rājankṣīṇakośaśca bhūmipaḥ
divodāsaḥ purīṃ hitvā palāyanaparo 'bhavat
- 23
स त्वाश्रमम् उपागम्य भरद्वाजस्य धीमतः
जगाम शरणं राजा कृताञ्जलिर् अरिंदम
sa tvāśramam upāgamya bharadvājasya dhīmataḥ
jagāma śaraṇaṃ rājā kṛtāñjalir ariṃdama
- 24
राजोवाच
भगवन्वैतहव्यैर्मे युद्धे वंशः प्रणाशितः
अहम् एकः परिद्यूनो भवन्तं शरणं गतः
rājovāca
bhagavanvaitahavyairme yuddhe vaṃśaḥ praṇāśitaḥ
aham ekaḥ paridyūno bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ
- 25
शिष्यस्नेहेन भगवन्स मां रक्षितुम् अर्हसि
निःशेषो हि कृतो वंशो मम तैः पापकर्मभिः
śiṣyasnehena bhagavansa māṃ rakṣitum arhasi
niḥśeṣo hi kṛto vaṃśo mama taiḥ pāpakarmabhiḥ
- 26
तम् उवाच महाभागो भरद्वाजः प्रतापवान्
न भेतव्यं न भेतव्यं सौदेव व्येतु ते भयम्
tam uvāca mahābhāgo bharadvājaḥ pratāpavān
na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ saudeva vyetu te bhayam
- 27
अहम् इष्टिं करोम्यद्य पुत्रार्थं ते विशां पते
वैतहव्यसहस्राणि यथा त्वं प्रसहिष्यसि
aham iṣṭiṃ karomyadya putrārthaṃ te viśāṃ pate
vaitahavyasahasrāṇi yathā tvaṃ prasahiṣyasi
- 28
तत इष्टिं चकारर्षिस्तस्य वै पुत्रकामिकीम्
अथास्य तनयो जज्ञे प्रतर्दन इति श्रुतः
tata iṣṭiṃ cakārarṣistasya vai putrakāmikīm
athāsya tanayo jajñe pratardana iti śrutaḥ
- 29
स जातमात्रो ववृधे समाः सद्यस्त्रयोदश
वेदं चाधिजगे कृत्स्नं धनुर्वेदं च भारत
sa jātamātro vavṛdhe samāḥ sadyastrayodaśa
vedaṃ cādhijage kṛtsnaṃ dhanurvedaṃ ca bhārata
- 30
योगेन च समाविष्टो भरद्वाजेन धीमता
तेजो लौक्यं स संगृह्य तस्मिन्देशे समाविशत्
yogena ca samāviṣṭo bharadvājena dhīmatā
tejo laukyaṃ sa saṃgṛhya tasmindeśe samāviśat

