28 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
अकामाश्च सकामाश्च हता ये ऽस्मिन्महाहवे
कां योनिं प्रतिपन्नास्ते तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
akāmāśca sakāmāśca hatā ye 'sminmahāhave
kāṃ yoniṃ pratipannāste tanme brūhi pitāmaha
- 2
दुःखं प्राणपरित्यागः पुरुषाणां महामृधे
जानामि तत्त्वं धर्मज्ञ प्राणत्यागं सुदुष्करम्
duḥkhaṃ prāṇaparityāgaḥ puruṣāṇāṃ mahāmṛdhe
jānāmi tattvaṃ dharmajña prāṇatyāgaṃ suduṣkaram
- 3
समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे
कारणं तत्र मे ब्रूहि सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः
samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe
kāraṇaṃ tatra me brūhi sarvajño hyasi me mataḥ
- 4
भीष्म उवाच
समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे
संसारे ऽस्मिन्समाजाताः प्राणिनः पृथिवीपते
bhīṣma uvāca
samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe
saṃsāre 'sminsamājātāḥ prāṇinaḥ pṛthivīpate
- 5
निरता येन भावेन तत्र मे शृणु कारणम्
सम्यक्चायम् अनुप्रश्नस्त्वयोक्तश्च युधिष्ठिर
niratā yena bhāvena tatra me śṛṇu kāraṇam
samyakcāyam anupraśnastvayoktaśca yudhiṣṭhira
- 6
अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तम् इदं नृप
द्वैपायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर
atra te vartayiṣyāmi purāvṛttam idaṃ nṛpa
dvaipāyanasya saṃvādaṃ kīṭasya ca yudhiṣṭhira
- 7
ब्रह्मभूतश्चरन्विप्रः कृष्णद्वैपायनः पुरा
ददर्श कीटं धावन्तं शीघ्रं शकटवर्त्मनि
brahmabhūtaścaranvipraḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ purā
dadarśa kīṭaṃ dhāvantaṃ śīghraṃ śakaṭavartmani
- 8
गतिज्ञः सर्वभूतानां रुतज्ञश्च शरीरिणाम्
सर्वज्ञः सर्वतो दृष्ट्वा कीटं वचनम् अब्रवीत्
gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ rutajñaśca śarīriṇām
sarvajñaḥ sarvato dṛṣṭvā kīṭaṃ vacanam abravīt
- 9
कीट संत्रस्तरूपो ऽसि त्वरितश्चैव लक्ष्यसे
क्व धावसि तद् आचक्ष्व कुतस्ते भयम् आगतम्
kīṭa saṃtrastarūpo 'si tvaritaścaiva lakṣyase
kva dhāvasi tad ācakṣva kutaste bhayam āgatam
- 10
कीट उवाच
शकटस्यास्य महतो घोषं श्रुत्वा भयं मम
आगतं वै महाबुद्धे स्वन एष हि दारुणः
श्रूयते न स मां हन्याद् इति तस्माद् अपाक्रमे
kīṭa uvāca
śakaṭasyāsya mahato ghoṣaṃ śrutvā bhayaṃ mama
āgataṃ vai mahābuddhe svana eṣa hi dāruṇaḥ
śrūyate na sa māṃ hanyād iti tasmād apākrame
- 11
श्वसतां च शृणोम्येवं गोपुत्राणां प्रचोद्यताम्
वहतां सुमहाभारं संनिकर्षे स्वनं प्रभो
नृणां च संवाहयतां श्रूयते विविधः स्वनः
śvasatāṃ ca śṛṇomyevaṃ goputrāṇāṃ pracodyatām
vahatāṃ sumahābhāraṃ saṃnikarṣe svanaṃ prabho
nṛṇāṃ ca saṃvāhayatāṃ śrūyate vividhaḥ svanaḥ
- 12
सोढुम् अस्मद्विधेनैष न शक्यः कीटयोनिना
तस्माद् अपक्रमाम्येष भयाद् अस्मात्सुदारुणात्
soḍhum asmadvidhenaiṣa na śakyaḥ kīṭayoninā
tasmād apakramāmyeṣa bhayād asmātsudāruṇāt
- 13
दुःखं हि मृत्युर्भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम्
अतो भीतः पलायामि गच्छेयं नासुखं सुखात्
duḥkhaṃ hi mṛtyurbhūtānāṃ jīvitaṃ ca sudurlabham
ato bhītaḥ palāyāmi gaccheyaṃ nāsukhaṃ sukhāt
- 14
भीष्म उवाच
इत्युक्तः स तु तं प्राह कुतः कीट सुखं तव
मरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्योनौ हि वर्तसे
bhīṣma uvāca
ityuktaḥ sa tu taṃ prāha kutaḥ kīṭa sukhaṃ tava
maraṇaṃ te sukhaṃ manye tiryagyonau hi vartase
- 15
शब्दं स्पर्शं रसं गन्धं भोगांश्चोच्चावचान्बहून्
नाभिजानासि कीट त्वं श्रेयो मरणम् एव ते
śabdaṃ sparśaṃ rasaṃ gandhaṃ bhogāṃścoccāvacānbahūn
nābhijānāsi kīṭa tvaṃ śreyo maraṇam eva te
- 16
कीट उवाच
सर्वत्र निरतो जीव इतीहापि सुखं मम
चेतयामि महाप्राज्ञ तस्माद् इच्छामि जीवितुम्
kīṭa uvāca
sarvatra nirato jīva itīhāpi sukhaṃ mama
cetayāmi mahāprājña tasmād icchāmi jīvitum
- 17
इहापि विषयः सर्वो यथादेहं प्रवर्तितः
मानुषास्तिर्यगाश्चैव पृथग्भोगा विशेषतः
ihāpi viṣayaḥ sarvo yathādehaṃ pravartitaḥ
mānuṣāstiryagāścaiva pṛthagbhogā viśeṣataḥ
- 18
अहम् आसं मनुष्यो वै शूद्रो बहुधनः पुरा
अब्रह्मण्यो नृशंसश्च कदर्यो वृद्धिजीवनः
aham āsaṃ manuṣyo vai śūdro bahudhanaḥ purā
abrahmaṇyo nṛśaṃsaśca kadaryo vṛddhijīvanaḥ
- 19
वाक्तीक्ष्णो निकृतिप्रज्ञो मोष्टा विश्वस्य सर्वशः
मिथःकृतो ऽपनिधनः परस्वहरणे रतः
vāktīkṣṇo nikṛtiprajño moṣṭā viśvasya sarvaśaḥ
mithaḥkṛto 'panidhanaḥ parasvaharaṇe rataḥ
- 20
भृत्यातिथिजनश्चापि गृहे पर्युषितो मया
मात्सर्यात्स्वादुकामेन नृशंसेन बुभूषता
bhṛtyātithijanaścāpi gṛhe paryuṣito mayā
mātsaryātsvādukāmena nṛśaṃsena bubhūṣatā
- 21
देवार्थं पितृयज्ञार्थम् अन्नं श्रद्धाकृतं मया
न दत्तम् अर्थकामेन देयम् अन्नं पुनाति ह
devārthaṃ pitṛyajñārtham annaṃ śraddhākṛtaṃ mayā
na dattam arthakāmena deyam annaṃ punāti ha
- 22
गुप्तं शरणम् आश्रित्य भयेषु शरणागताः
अकस्मान्नो भयात्त्यक्ता न च त्राताभयैषिणः
guptaṃ śaraṇam āśritya bhayeṣu śaraṇāgatāḥ
akasmānno bhayāttyaktā na ca trātābhayaiṣiṇaḥ
- 23
धनं धान्यं प्रियान्दारान्यानं वासस्तथाद्भुतम्
श्रियं दृष्ट्वा मनुष्याणाम् असूयामि निरर्थकम्
dhanaṃ dhānyaṃ priyāndārānyānaṃ vāsastathādbhutam
śriyaṃ dṛṣṭvā manuṣyāṇām asūyāmi nirarthakam
- 24
ईर्ष्युः परसुखं दृष्ट्वा आतताय्यबुभूषकः
त्रिवर्गहन्ता चान्येषाम् आत्मकामानुवर्तकः
īrṣyuḥ parasukhaṃ dṛṣṭvā ātatāyyabubhūṣakaḥ
trivargahantā cānyeṣām ātmakāmānuvartakaḥ
- 25
नृशंसगुणभूयिष्ठं पुरा कर्म कृतं मया
स्मृत्वा तद् अनुतप्ये ऽहं त्यक्त्वा प्रियम् इवात्मजम्
nṛśaṃsaguṇabhūyiṣṭhaṃ purā karma kṛtaṃ mayā
smṛtvā tad anutapye 'haṃ tyaktvā priyam ivātmajam
- 26
शुभानाम् अपि जानामि कृतानां कर्मणां फलम्
माता च पूजिता वृद्धा ब्राह्मणश्चार्चितो मया
śubhānām api jānāmi kṛtānāṃ karmaṇāṃ phalam
mātā ca pūjitā vṛddhā brāhmaṇaścārcito mayā
- 27
सकृज्जातिगुणोपेतः संगत्या गृहम् आगतः
अतिथिः पूजितो ब्रह्मंस्तेन मां नाजहात्स्मृतिः
sakṛjjātiguṇopetaḥ saṃgatyā gṛham āgataḥ
atithiḥ pūjito brahmaṃstena māṃ nājahātsmṛtiḥ
- 28
कर्मणा तेन चैवाहं सुखाशाम् इह लक्षये
तच्छ्रोतुम् अहम् इच्छामि त्वत्तः श्रेयस्तपोधन
karmaṇā tena caivāhaṃ sukhāśām iha lakṣaye
tacchrotum aham icchāmi tvattaḥ śreyastapodhana

